خطرات بهداشتی زباله:
عدم کنترل زباله های شهری وروستایی بعلت مواد آلوده کننده وفساد پذیر و نیز رطوبت وحرارت مناسب پناهگاهی مناسب برای انواع حشرات و جوندگان موذی میباشد. همواره توده های زباله از عوامل اصلی ومولد بسیاری از بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات و سایر بیماریهای واگیر دار وغیرواگیردار بوده است .
پراکندگی مواد زاید خانگی وصنعتی وتجاری وانتشار زباله های بیمارستانی ازیک سو و تداوم گرما و طولانی شدن زمان برداشت زباله از معابر و اماکن عمومی از سوی دیگر از جمله عوامل مساعد کننده برای تکثیر ورشد سریع بسیاری از باکتریها و انگلها و موجودات و جوندگان موذی میباشد.
مگس با انتقال فیزیکی بسیاری از باکتریها و انگلها نظیر تراخم – اسهالهای مهلک و عفونی و بیماریهای قارچی ومسمومیت غذایی و ... باعث بیمارشدن انسان میگردند.
باکنترل و دفع صحیح بهداشتی زباله حدود 90 درصد از مگسها ، حدود 65 درصد از موشها را میتوان تحت کنترل درآورد.
دفن بهداشتی زباله:

دفن بهداشتی زباله عبارت است از انتقال مواد زاید جامد به محل ویژه دفن آن‌ها در دل خاک بنحوی که خطری متوجه محیط زیست نشود. دفن بهداشتی، یک روش موثر و ثابت شده برای دفع دائم موادزاید است. در هر منطقه ای که زمین کافی و مناسب وجود داشتهباشد، روش دفن بهداشتی می‌تواند بخوبی مورد استفاده قرار گیرد.

این روش متداول ترین روش دفع زباله در جهان است. عملیات دفن بهداشتی زباله شامل چهار مرحله زیر است:· ریختن زباله در یک وضع کنترل شده، پراکندن و فشردگی زباله در یک لایه نازک برای حجم مواد (به ضخامت حدود 2 متر)، پوشاندن مواد با یک لایه خاک به ضخامت حدود 20 سانتی متر ،پوشش لایه نهایی زباله به ضخامت حدود 60 سانتی متر با خاک دفن بهداشتی زباله یک روش کاملاً قابل قبول و مطمئن برای دفعزباله های شهری است و به عنوان یک جایگزین در مقابل تلنبارکردن زباله مطرح است. پوشاندن مواد در دفن بهداشتی زباله به طورموثر از تماس حشرات، جوندگان، حیوانات دیگر و پرندگان با زباله ها جلوگیری به عمل می‌آورد. لایه پوششی خاک همچنین از تبادل هواو مواد زاید جلوگیری کرده و مقدار آب سطحی را که ممکن است به داخل محل دفن نفوذ کند به حداقل می‌رساند. ضخامت لایه خاکی که برای پوشش روزانه مواد به کار می‌رود بایستی حداقل 15 سانتی متر و پوشش نهایی خاک در روی شیارهای زباله 60 سانتی متر باشدتا از نظر ایجاد و یا نشت گازهای تولیدی در اعماق و یا سطح زمینکنترل لازم به عمل آید.

انتخاب محل دفن زباله:

مزایای روش دفن بهداشتی :

مقدمه :

انسان و بسیاری از موجودات به شیوه های مختلف زباله تولید می کنند که تولید زباله بطور چشمگیری رو به افزایش است این افزایش و تولید موجب بحرانهایی در زمینه محیط زیست گردیده است که حیات موجودات کره زمین را بامشکلات جدی روبرو ساخته است . تولید آلاینده های مختلف زباله که هرروز برتعداد وتنوع آنها افزوده میشود سبب شده که ضمن خسارت به منابع اصلی ( آب ، خاک ، هوا ) با مقادیر زیاد مواد زاید به اشکال جامد ، نیمه جامد ، مایع و گاز مواجه شده ایم و این بدان معناست که بشر به دست خود عرصه زندگی را برخود و سایر موجودات تنگ نموده است

استفاده از چهل و هشت هزار ماده شیمیایی در زندگانی روزمره که تاکنون تنها خاصیت سرطان زایی پانصد نوع آن به اثبات رسیده نوعی تهدید جدی برای محیط زیست وسلامت انسان به شماره میرود.

براساس مطالعه WHO عدم توجه به جمع آوری ودفع مواد زائد میتواند 32 مشکل زیست محیطی بوجود آورد . افراد جامعه باید بدین باور برسند که علاوه بر رعایت موازین بهداشت فردی ملزم به حفظ بهداشت محیط پیرامون خود نیز هستند زیرا درصورت عدم رعایت این موضوع سلامت آنها و سلامت سایر افراد جامعه در مخاطره خواهدافتاد یکی از موارد مهم در زمینه حفظ و ارتقای سلامت افراد و جامعه دفع زباله ومواد زاید صحیح است که متأسفانه درخیلی از مناطق شهری و روستایی بدلیل روشهای نامطلوب جمع آوری زباله، محیط زندگی وسلامت افراد در معرض آلودگی وخطر قرار دارد.

تعریف زباله : بطور معمول به کلیه مواد زاید جامد (فسادپذیر و فسادناپذیر) گفته میشود که درمنازل ، مراکز تهیه وتوزیع وفروش مواد غذایی ، مؤسسات صنعتی وتجاری وکشاورزی و بیمارستانها ومراکز درمانی تولید میشود.

خطرات بهداشتی زباله :

عدم کنترل زباله های شهری وروستایی بعلت مواد آلوده کننده وفساد پذیر و نیز رطوبت وحرارت مناسب پناهگاهی مناسب برای انواع حشرات و جوندگان موذی میباشد. همواره توده های زباله از عوامل اصلی ومولد بسیاری از بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات و سایر بیماریهای واگیر دار وغیرواگیردار بوده است .

پراکندگی مواد زاید خانگی وصنعتی وتجاری وانتشار زباله های بیمارستانی ازیک سو و تداوم گرما و طولانی شدن زمان برداشت زباله از معابر و اماکن عمومی از سوی دیگر از جمله عوامل مساعد کننده برای تکثیر ورشد سریع بسیاری از باکتریها و انگلها و موجودات و جوندگان موذی میباشد.

مگس با انتقال فیزیکی بسیاری از باکتریها و انگلها نظیر تراخم – اسهالهای مهلک و عفونی و بیماریهای قارچی ومسمومیت غذایی و ... باعث بیمارشدن انسان میگردند.

باکنترل و دفع صحیح بهداشتی زباله حدود 90 درصد از مگسها ، حدود 65 درصد از موشها را میتوان تحت کنترل درآورد.

ترکیبات زباله :

 برای عملیات جمع آوری ، نگهداری ، حمل ونقل ، دفع بهداشتی و بازیافت از تجزیه و تحلیل مواد تشکیل دهنده زباله استفاده میشود.

از لحاظ ترکیبات فیزیکی زباله ، زباله تشکیل شده از 1- پس مانده مواد غذایی 2- کاغذ و مقوا 3- پلاستیک و لاستیک 4- پارچه 5- چرم 6- مواد زاید باغ 7- چوب 8- شیشه 9- قوطی های فلزی 10- اشیای بی ارزش ساختمانی ( آجر وسنگ و گچ و... ) 11- خاک و خاشاک 12- استخوان

ترکیبات شیمیایی زباله: ترکیبات فرمولی موادتشکیل دهنده زباله رابرسی میکند همانندمیزان کربن – هیدروژن – اکسیژن-ازت-سولفور-PH ورطوبت

اصول جمع آوری وحمل زباله :

تقریبا 80 درصد از هزینه های مربوط به زباله ها هزینه جمع آوری زباله میباشد از این لحاظ هزینه های سنگینی بر شهرداریها وسازمانها ی وابسته به جمع آوری و دفع زباله ها میگردد.

میزان سرانه زباله درمناطق شهری ایران 658 گرم در روز و درمناطق روستایی بین 220 تا 340 گرم در روز برای هر نفر میباشد و بطور متوسط 240 کیلوگرم درسال برای هرنفر درنظر گرفته میشود.

مواد زباله ای باید پس از تولید دریک محل مناسب با توجه به شرایط بهداشتی و رعایت نکات بهداشتی مراحل عملیاتی در سریعترین زمان ممکن جمع آوری حمل ونقل دفع گردد که بهترین روش ، جمع آوری مستقیم از درب منازل و انتقال به محل دفع میباشند ( دفن یا روشهای دیگر)

درمراحل نگهداری وجمع آوری نقش آموزش وهمکاری متقابل بین تولید کنندگان زباله و پرسنل خدمات شهری در افزایش راندمان عملیات بسیار مؤثر است .

تولید کنندگان زباله باید آگاهی کافی ازاینکه زباله ها را در ظروف مناسب از لحاظ جنس و ظرفیت ( حجم) وزمان تحویل به کارگران خدمات شهرداری داشته باشند.

درهنگام نگهداری زباله ها درمنازل ومحل تولید از ظروف پلاستیکی درب دار یا فلزی ضد زنگ با مقطح دایره ای ونیز استفاده از کیسه پلاستیکی زباله برای حفظ نظافت محیط زیست استفاده شود. بهترین روش جمع آوری زباله ها بطور روزانه است که در کنترل وجلوگیری از رشد و پرورش مگس مؤثر میباشد و بهترین زمان جمع آوری درساعاتی از شبانه روز که شهر خلوت بوده و ترافیکی وجود ندارد صورت گیرد .

انواع روشهای انتقال زباله :

1- استفاده از کامیون زباله کش اتوماتیک

2- استفاده از کامیونهای معمولی بزرگ زباله کش

3- استفاده از وانت

4- استفاده از کانتینرها

5- استفاده از گاری

6- استفاده از قطار و کشتی

تقسیم بندی زباله ها براساس مبداء تولید :

1- زباله های خانگی ( تجاری )

2- زباله های بیمارستانی

3- زباله های رادیواکتیو

4- زباله های شیمیایی

5- زباله های بیولوژیکی

6- مواد زاید قابل اشتعال

انواع روشهای دفع زباله :

1- دفن بهداشتی زباله ها

2- سوزاندن زباله ها

3- کمپوست کردن ( تهیه کود از زباله )

4- تلنبار کردن

5- دفع در رودخانه ، دریا

6- غیره

دفن بهداشتی زباله ها :

 روش خاصی است که براساس آن زباله ها را طوری در درون خاک مدفون میکنند که لایه بندی و پوشش دادن به آنها هیچ زیانی به محیط زیست ، موجودات دیگر و انسان نرساند. در روشهای دفن بهداشتی مشکلات زیست محیطی از قبیل بو ، دود و آلودگی خاک و آبهای سطحی وزیر زمینی وجود ندارد برای اجرای دفن بهداشتی مراحل زیر صورت میگیرد : براساس قوانین و دستورالعملهای حفاظت محیط زیست

1- انتخاب محل دفن

2- آماده سازی محل دفن

3- جلوگیری از کنترل آلودگی آبهای زیرزمینی و سطحی در منطقه دفن

مزایای روش دفن بهداشتی :

1- اقتصادی ترین روش میباشد البته درصورتی که زمین به مقدار کافی ومناسب باشد.

2- سرمایه گذاری اولیه آن درمقایسه باسایر مواد دفع بهداشتی زباله کمتر است .

3- برای دفع نهایی زباله نیاز به مراحل ومکمل بعدی ندارد .

4- نیاز به جداسازی مواد ندارد .

5- از زمین دفن برای ایجاد فضای سبز ، پارک ، ... پس از انجام تخلیه و پرشدن ظرفیت محل میتوان استفاده کرد.

معایب روش دفن بهداشتی :

1- برای جوامع پرتراکم زمین مورد نظر درفاصله مناسب در دسترس نیست .

2- گاهی اوقات در اثر بی توجهی مسئولین مربوطه زباله ها بصورت تلنبار تبدیل میشود.

3- بدلیل ایجاد نشت از محل دفن ساختمان سازی مقدورنمیباشد ( به صرفه نیست ) .

4- دراثر تولید گاز متان ونشت شیرابه وتولید گاز Co2 ایجاد خطر انفجار و بالارفتن سختی آبهای زیر زمینی وآلوده شدن آنها میگردد.

سوزاندن زباله :

سوزاندن وتبدیل مواد زاید جامد ( زباله ) به خاکستر و گاز باعث کاهش حجم زیاد زباله گردیده بطوری که اگر بصورت اساسی و با زباله سوزهای مدرن کار سوزاندن زباله صورت گیرد میتواند 80 تا90 درصد از حجم زباله را کاهش دهد.

این روش یک روش اساسی دردفع زباله های بیمارستانی وبرخی مواد زاید خطرناک مطرح میباشد.

هنگامی میتوان نتیجه خوبی از سوزاندن زباله ها گرفت که درهنگام سوختن زباله 1- کار با احتراق کامل صورت گیرد. 2- هیچ گونه آلودگی در محیط اعم از اتمسفر خاک آب و ... بوجود نیاورد 3- از دستگاههای مخصوص زباله سوز استفاده کنیم .

دستگاه زباله سوز ویژه مراکز درمانی وبیمارستانی :

برطبق قوانین جاری کشور سوزاندن زباله ها با دستگاه زباله سوز برای هر بیمارستان از وظایف ضروری میباشد که مدیریت بیمارستان ملزم به انجام آن است دفع سریع زباله های بیمارستانی و مراکز درمانی بعلت جرمهای میکربی و عوامل بیماریزایی ومواد زاید آزمایشگاهی ، پاتولوژیکی ، زواید شیمیایی و دارویی و فضولات سمی دارای اهمیت بهداشتی خاص است .

برای حذف پس مانده ناشی از سوختن مواد زاید باید در محل مناسبی دفن بهداشتی صورت گیرد برای جلوگیری از خروج گازهای سمی وخطرناک ذرات گرد و غبار با استفاده از تجهیزات ویژه تصفیه گازهای متصاعد شده را انجام میدهند.

محاسن :

1- محو سریع زباله دراماکن تولید آن

2- نیاز به زمین کمتری در ارتباط با روش دفن بهداشتی دارد.

3- مواد خاکستر بجا مانده از نظر بیولوژیکی مخاطره انگیز نبوده و قابل دفن هستند .

4- وضعیت آب و هوا و تغییرات جوی اثر مهمی در فرآیند ندارد .

معایب :

1- سرمایه گذاری اولیه بالا

2- موضوع آلودگی هوا درصورت رعایت نکردن اصول زباله سوزی

3- از خود خاکستر ومواد پس مانده بجای میگذارد که نیاز به دفن دارد.

4- احتیاج به پرسنل کارآزموده و مجرب دارد .

5- هزینه نگهداری وتعمیرات دستگاهها بالاست

6- برای دفع نهایی مواد زاید خطرناک ازجمله مواد رادیواکتیو ومواد قابل انفجار روش مناسبی نیست .

اثرات آلودگی های ناشی از دفع غیر بهداشتی زباله

بر مبنای اصول بهداشتی و بهسازی زیست محیطی بایستی زباله ها كه منشاء انواع آلودگی هستند در اسرع وقت دفع گردند چرا كه در غیر اینصورت انتشار و انتقال بیماری – ایجاد بو و چشم اندازهای بد و نشت شیرابه زباله ها باعث آلودگی شدید محیط زیست می گردد .

بیماریهایی همچون كزاز – حصبه و شبه حصبه – انگلهای روده ای – اسهالهای خونی – فلج اطفال – سالك پوستی و احشائی و … از جمله بیماریهایی هستند كه از طریق آلودگی ناشی از مواد زائد جامد در آب ، هوا و خاك حاصل می شوند .

سیاه زخم Anthrocis :

بیماری كه توسط مواد غذائی و علوفه آلوده در دامها بروز نموده و به انسان سرایت می كند . ابتلای انسان به این بیماری از راه خراش پوستی است كه توسط حشرات ایجاد می گردد .

بروسلوز Brucellosis:

بیماری عفونی است كه در انسان بشكل تب مالت در دامها بصورت سقط جنین ظاهر می شود و از راه دستگاه گوارش و به وسیله علوفه آلوده به زباله به حیوان سرایت می نماید . كاركنان كشتارگاهها و فروشگاههای گوشت و دامداریها بیشتر در معرض این بیماری قرار می گیرند .

كیست هیداتیك Hydatidosis:

نوعی بیماری انگلی شایع در ایران است كه ارتباط مستقیم با مدفوع سگ و رشد لارو اكی نوكوكوس گرانولوزوس ( Echinococus granolossus در یكی از اعضای بدن انسان به وجود می آید .

سگهای ولگرد و زباله خوار از طریق دفع مدفوع موجب انتشار انگل می شوند .

بیماریهایی كه از طریق جوندگان انتقال می یابند :

موشها ی بیمار از طریق مدفوع – ادرار و گزش موجب انتشار آلودگی می شوند . بیماریهای كریومننژیت – سالمونلا – تریشینوز و هاری بیماریهای انگلی مثل آمیبیاز و … از طریق موش منتقل می شوند .

سه نوع موش منتقل كنند بیماریها عبارتند از : 1- موش خانگی 2- راتوس نروژیكوس 3- راتوس راتوس كه از زباله های شهری تغذیه می كنند و شرایط برای راتوس نروژیكوس از بقیه مهیا تر است .

بیماریهای ناشی از ابودگی اب به لحاظ وجود فلزات سنگین – تركیبات فلوئور – كادمیوم – نیتراتها – رادیو اكتیو و غیره هستند .

بیماریهای ناشی از الودگی خاك :

آلودگی خاك اثر مستقیمی روی آلودگی آب دارد و می تواند در انتشار انواع و اقسام باكتریها – ویروسها و انگلها موثر واقع شود .

سیستم های مدیریت جمع آوری و دفع زباله و كنترل آلودگی ناشی آز آن

جهت جلوگیری از الودگی های زیست محیطی مواد زائد جامد بایستی بلافاصله بعد از تولید در محل مناسب و با رعایت مسائل بهداشتی نگهداری و سریعاً جمع آوری – حمل و نقل و دفع گردند .

80% مخارج كل مدیریت مواد زائد جامد مربوط به جمع آوری زباله است .

جمع آوری زباله بطور كلی به دو صورت است :

1-     جمع آوری خانه به خانه ( برای بافت سنتی و قدیمی مورد استفاده قرار می گیرد ) .

2-     جمع آوری از كانتینر های موقت

در روش  كانتینر های موقت دو سیستم وجود دارد :

الف) سیستم كانتینر ثابت SCS ( Stationary container system    )

ب) سیستم كانتینر متحرك    )HCS Hauled container system  )

جمع آوری اطلاعات دقیق از وضعیت موجود اجتماع – تعیین زمان مورد نیاز برای عملیات جمع آوری و بررسی متغیرها – از نیازهای اولیه برای تجزیه و تحلیل اساسی در سیستم جمع آوری محسوب می شود .

شناخت پارامترهایی نظیر زمان برداشت در سیستم كانتینر ثابت و متحرك – زمان حمل – زمان خارج از خط در محاسبات مربوط به خطوط جمع آوری از اهمیت خاصی برخوردار است . پس از تعیین لوازم و نیروی انسانی مسیر حركت و سایل تعیین می گردد و اطلاعات و مسیر دقیقاً روی نقشه پیاده می شود .

دفع نهائی

روشهای دفع عبارتند از :

1-     سوزاندن در كوره های زباله سوز

2-     دفن زیر خاك یا دفن بهداشتی

3-     تهیه كود كمپوست به طریق سنتی – نیمه سنتی و صنعتی

4-     پردازش – بازیافت و استفاده مجدد

قبلاً روش تلمبار كردن در اقیانوسها مورد استفاده قرار می گرفت كه روشی كاملاً غیر بهداشتی است و امروزه منسوخ شده است .

ضوابط كلی انتخاب محل – آماده سازی با روشهای مختلف دفن :

دفن بهداشتی زباله یعنی انتقال مواد زائد به محل ویژه – تخلیه – لایه بندی و متراكم نمودن آن با پوششی از خاك .

انتخاب محل : محلی كه برای دفن انتخاب می شود بایستی با توجه به رشد جمعیت محل با وسعت مناسب انتخاب شود و جوابگوی نیازها تا 30تا 40سال آینده باشد . فاصله محل تا مركز جمعیت بایستی 10تا 20كیلومتر منظور گردد و مطالعات اولیه با نقشه برداری از نظر توپو گرافی مشخص شود .

مطالعات زمین شناسی – هیدرولوژی – زهكشی طبیعی منطقه – خاك پوششی – قابلیت دسترسی – هواشناسی – بادهای غالب و … مقبولیت عمومی – مسائل بهداشتی با دقت انجام می گیرد و آماده سازی می شود .

آماده سازی محل دفن : پس از انتخاب محل بر اساس ضوابط بایستی جهت آماده سازی محل جاده كشی – تسطیح – نصب باسكول – اتاق نگهبانی – فنس كشی – برق ـ آب و … اقدام شود .

جلوگیری از نشت شیرابه زباله به داخل آب : بایستی جهت جلوگیری از نشت شیرابه تدابیری اتخاذ می گردد . شیب بندی مناسب 2 تا 4 درصد و برای شیب های جانبی تا30درصد و ایجاد سد یا حفاظ 3 متری خاك برای جلوگیری از نفوذ سیلاب و آبهای سطحی بسیار موثر است . در صورتیكه جایگاه دفن زباله مجاور دریا و یا روی سفره آبی  آبهای زیر زمین باشد یا حركت شیرابه بطرف سفره ها انجام شود آبهای زیر زمینی آلوده می شوند . همچنین نفوذ گازهای تولید شده به داخل آب باعث سختی آب می شود . شیرابه زباله بشدت سمی است و علاوه برداشتن CO2 دارای BOD5  دو تا سه هزار میلی گرم در لیتر و COD   سی تا چهل و پنج هزار میلی گرم در لیتر است . و عناصری نظیر كلرور سولفات – منیزیوم – فسفر – كلسیم – آهن – سدیم – پتاسیم – نیترات – آزت آلی و آمونیاكی و جامدات معلق را به آبها وارد می نماید . شیرابه با روشهای فیزیكی – شیمیایی و بیولوژیكی تصفیه می شود .

ماده پوشش زباله : برای پوشش زباله هر نفر در سال حدود 1 متر مكعب خاك پوششی لازم است و حجم خاك پوششی مورد نیاز یك چهارم تا یك پنجم حجم كل زباله فشرده شده توصیه می گردد . پوشش نهائی بایستی 60سانتیمتر خاك باشد .

كنترل بو:  بو بوسیله پوشش سریع زباله – بستن شكافها و حفره ها و استفاده از مواد از بین برنده بو مثل اورتو – دی – كلرو- بنزن به نسبت یك بیست و پنجم با آب و مصرف به مقدار 5000لیتر در هكتار است . كنترل آتش سوزی هم بایستی در محلهای دفن صورت گیرد .

روشهای مختلف دفن بهداشتی زباله :

روشهای زیر برای دفن زباله وجود دارد :

1-    بصورت مسطح Area Method

وقتی كه زمین برای گود برداری مناسب نباشد بعد از تخلیه زباله بصورت نوار باریكی 40تا 75 سانتیمتری روی زمین تسطیح و فشرده می شوند تا به ضخامت 180تا 300سانتیمتر برسند و آنگاه روی آنها قشری خاك به ضخامت 15 تا 30سانتیمتر می ریزند و فشرده می نمایند . عرض هر لایه فشرده نباید از 240سانتیمتر تجاوز نماید .

2-    روش سراشیبی Ramp Method

وقتی كه خاك  كمی برای پوشش زباله باشد و در مناطق كوهستانی و یا كم شیب از این روش استفاده می نمایند . زاویه شیب مورد نظر با زمین 30 % است و عرض باریكه با توجه به شیب سطح در طول عملیات با نقشه برداری و شدت ترافیك تردد ماشین  آلات طراحی می شود . در این روش ابتدا شیاری به موازات دامنه سراشیبی ایجاد می شود و اولین لایه زباله در داخل شیار جایگزین می شود و سپس مثل روس مسطح ادامه می یابد .

3- روش ترانشه یا گودالی Trench Method

در مناطقی كه خاك با  عمق كافی در دسترس است و سطح آبهای زیر زمینی به اندازه كافی پائین است ترانشه هائی به طول 30تا 120متر و به عمق 1 تا 4 متر و عرض 5/4 تا 15 متر حفر می شود و زباله در آن ریخته و با خاك ریز به ضخامت 10تا 30سانتیمتر پوشانده می شود . هزینه این روش بعلت گود برداری زیاد بسیار زیاد است .

4-روش دره ای با شیب بسبتاً زیاد Ravine Method

در مناطقی كه گودالهای مصنوعی یا دره های مصنوعی وجود دارد از آنها استفاده می نمایند و فقط بایستی زمین شناسی منطقه – ویژگی های خاك منطقه و ضعیت آبهای سطحی و زیر زمینی – سیستم جمع آوری زباله مد نظر قرار گیرد .

5-    روش معمول در زمینهای باطلاقی

در شرایط اضطراری می توان از زمینهای باتلاقی استفاده نمود ولی بایستی كنترل آلودگی صورت گیرد . زهكشی مناسب – احداث سد مطمئن با مصالح و ایزولاسیون با 30تا 40سانتیمتر خاك رس كوبیده مهم است .

6-    دفن در زمینهای ساحلی

عملیات دفن بایستی با توجه به سطح زیر زمین – میزان و نوع زباله صورت گرفته تا آب الوده نشوند و مثل روش روش فوق است . بایستی محل ایزوله شود .

فضای لازم جهت دفن بهداشتی زباله :

جهت برآورد فضای لازم برای دفن بهداشتی زباله بایستی جمعیت و تولید سرانه زباله آنها را دقیقاً بدانیسم و همچنین نرخ رشد این جمعیت و سرانه آن را تا 30الی 40سال آینده برآورد نموده تا بتوانیم زمین مورد نیاز برای دفن بهداشتی زباله را در نظر بگیریم .

بنابراین فضای مورد نیاز برای دفن زباله تابع جمعیت ، میزان خاك پوششی ، امكانات بازیافت ، دانسیته و ضخامت قشر زباله دفن شده است .

گازهای متصاعد شده از زباله :

وقتی كه زباله به ایستگاه دفن منتقل و با هر یك از روشهای موجود دفن می گردد بعلت وجود فعل و انفعالات بیولوژیكی و شیمیایی از زباله گازهائی بوجود می آید كه حتی الامكان بایستی جمع آوری شده و برای تولید انرژی مصرف گردند .

این گازها شامل آمونیوم ، دی اكسید كربن ، منواكسید كربن ، هیدروژن ، سولفید هیدروژن ، متان ، نیتروژن و اكسیژن هستند .

گازهای متان و دی اكسید كربن گازهای اصلی تولید شده ناشی از تجزیه غیر هوازی تركیبات آلی زباله می باشند كه بیش از 90درصد حجم گازهارا  جامد را تشكیل میدهند.

اگر غلظت گاز متان در هوا بین 5   الی  15     درصد برسد عمل انفجار به وقوع خواهد پیوست البته وجود گاز متان در لایه های زباله به علت عدم حضور اكسیژن باعث انفجار نمی گردد، اما در هر صورت بایستی بصورت كنترل شده به اتمسفر تخلیه گردد .

اگر گاز متان با روش كنترل نشده به اتمسفر تخلیه گردد می تواند در زیر ساختمانها و یا سایر فضاهای مسدودی كه مجاور یثا روی زمین های پر شده از زباله بنا گردیده اند متراكم گردد .

گاز متان از هوا سبك تر است ولی انیدرید كربنیك co2 در حد 5/1 بار از هوا و 8/2 بار از متان غلیظ تر است و بنابراین در محل دفن زباله متراكم می شود و با توجه به وزن مخصوص خود به اعماق محل دفن حركت می كند .

گاز انیدرید كربنیك با عبور از لایه های زیرین در آبهای زیر زمینی نفوذ می كند و در آن حل می شود و باعث سختی آب می شود :

با تولید اسید كربنات كلسیم یا منیزیوم را در خود حل كرده و در واقع علت اصلی افزایش سختی آبهای زیر زمینی در مناطق دفن زباله وجود گازكربنیك در لایه های دفن است . این گاز PH آب را پائین می آورد .

برای جمع آوری و كنترل گازها معمولاً از لوله های مشبكی استفاده می كنند كه در لایه های شنی كف زمین تعبیه شده است. گازها بصورت جانبی در زیر خاك حركت می كنند .

 اگر تهویه گاز از اماكن دفن بصورت جانبی امكان پذیر نباشد الزاماً باید از لوله های عمودی انتقال گاز  استفاده نمایند تا گاز پمپاژ شده به اتمسفر رها گردد .

استفاده از لایه های رسی شنی برای كنترل گاز و جلوگیری از نفوذ بی رویه آن به اعماق زمین یك روش معمول در اماكن بهداشتی زباله است .

شیرابه زباله :

شیرابه زباله باید در محل دفن بماند و یا به منظور تصفیه انتقال داده شود . شیرابه زباله مایعی است بسیار سمی . حركت شیرابه درون زمین صورت گرفته و بسته به جنس مواد اطراف آن ممكن است درجهات جانبی نیز حركت كند . میزان تراوش شیرابه از بستر محل دفن را می توان با فرض آنكه موانع واقع در زیر محل دفن تا بالای سفره آب زیر زمینی بحالت اشباع بوده و لایه نازكی از شیرابه در بستر محل دفن موجود باشد . با استفاده از قانون دارسی Darsy’s Law تخمین می زنند.

سوزاندن زباله :

تقریباً تمام زباله ها را بجز مواد اینرت ( مصالح ساختمانی ، آهن آلات ، و … ) قابل سوختن هستند . با سوزاندن زباله 90% حجم آن كاهش می یابد و از گرمای حاصل از سوختن می توان بهره برداری كرد .

مخارج تاًسیسات سوزاندن زباله بسیار سنگین است و اثرات آن بر محیط زیست نیز مشكوك بنظر میرسد و گاز های ناشی از سوزاندن اثرات بدی روی محیط زیست می گذارند . گازهای SO2 و HCL در شدت استهلاك خود تاًسیسات زباله سوز هم دیده می شوند .

نكات مثبت سوزاندن زباله :

-         كاهش بسیار زیاد حجم زباله

-         استفاده از گرمای آزاد شده

-         دفع مواد پلاستیكی

-         جدا كردن فلزات جهت استفاده مجدد

نكات منفی سوزاندن زباله

- ایجاد آلودگی هوا

-         احتمال دخول نمكهای حلال در آبهای زیر زمینی پس از انباشتن باقی مانده زباله

-          هزینه بسیار زیاد

بسياري از تجهيزات الكترونيكي كه از آنها در محل كار يا محيط خانه استفاده مي كنيد حاوي مواد شيميايي سمي و خطرناكي مانند سرب، جيوه و... هستند كه پس از پايان عمر مفيد وسايل الكترونيكي يا از رده خارج شدن آنها به عنوان زباله هاي الكترونيكي، محيط زندگي ما انسان ها را در معرض خطر قرار مي دهند. در بسياري از كشورها، اين نوع زباله ها را از زباله هاي معمولي تفكيك كرده، آنها را در مكان هايي كه داراي تجهيزات مناسبي براي بازيافت، ذخيره و از ميان بردن زباله هاي الكترونيكي هستند، جمع آوري مي كنند. مواد سمي و آلاينده هاي موجود در تجهيزات الكترونيكي با توجه به نوع اين وسايل و شركت هاي توليدكننده آنها متفاوت خواهد بود. اگر چه در بسياري از كشورها قوانين مشخصي براي جمع آوري و بازيافت زباله هاي الكترونيكي تدوين شده و به مرحله اجرا در آمده است، اما همچنان بسياري از كشورها نسبت به پيامدهاي زيست محيطي ناشي از اين پديده بي توجه هستند؛ در حالي كه مديريت صحيح و اتخاذ راهكارهايي در بازيافت زباله هاي الكترونيكي مي تواند نقش مهمي در كاهش خطرات زيست محيطي ناشي از تجمع زباله هاي الكترونيكي داشته باشد.

    زباله هاي الكترونيكي يا E-wastel نوعي از مواد غيرقابل استفاده يا غيرقابل بازيافت هستند كه محدوده وسيعي از تجهيزات الكترونيكي از باتري، رايانه، گوشي تلفن همراه و ... تا ديگر وسايل الكترونيكي آسيب ديده يا از رده خارج را شامل مي شوند. اگر چه چنين تصور مي شود كه دستيابي به فناوري هاي نوين در عرصه الكترونيك و پيشرفت صنعت فناوري مي تواند تحول عظيمي را در زندگي انسان ها به وجود آورد و دسترسي جوامع انساني به امكانات بيشتر در زندگي روزمره را تضمين كند، اما بايد پذيرفت اين عرصه نيز همچون ديگر جنبه هاي زندگي كه از ساليان گذشته آنها را تجربه كرده ايم به دور از پيامدهاي نامطلوب نخواهد بود.

 زباله های بيمارستاني

زباله هاي بيمارستاني شامل موادي هستند كه با توجه به نوع كار و وظيفه در هر بخش بيمارستاني، متفاوت مي‌باشند. مثلا زباله بخش عفوني يا اطاق عمل، با مواد زايد آزمايشگاه يا بخش راديولوژي، تفاوت محسوسي دارد و طبق يك بررسي، زباله بخش‌هاي مختلف بيمارستان‌ها به هفت گروه تقسيم مي‌شوند :

۱ـ  زباله هاي معمولي بيمارستان

عموماً شامل زباله هاي مربوط به بسته بندي مواد و ديگر زباله هاي پرسنل شاغل در بيمارستان و خوابگاه هاي آن‌هاست.

۲ ـ  زباله هاي پاتولوژيكي

شامل بافت‌ها، ارگان‌ها، قسمت‌هاي مختلف بدن، پنبه هاي آغشته به خون و چرك و مواد دفعي بدن همچون نمونه هاي مدفوع و ادرار و غيره جزو اين گروه از مواد زايد، محسوب مي‌شوند.

۳ ـ مواد زايد راديواكتيو

شامل جامدات، مايعات و گازها بوده و در برخي از بخش‌ها و آزمايشگاه هاي بيمارستان‌ها وجود دارند كه جمع آوري و دفع آن‌ها داراي خصوصيات ويژه اي است.

۴ ـ  مواد زايد شيميايي

شامل جامدات، مايعات و گازهاي زايد مي‌باشد كه به وفور در بيمارستان‌ها وجود دارد، در بخش‌هاي تشخيص و آزمايشگاه ها ماحصل نظافت و ضدعفوني بيمارستان، وسايل و ابزار تنظيف و ضدعفوني به انضمام داروها و وسايل دور ريختني اطاق عمل بخش ديگري از اين فضولات را تشكيل مي‌دهند. مواد زايد شيميايي ممكن است خطرناك باشند. فضولات شيميايي خطرناك در سه بخش زير، طبقه بندي مي‌شوند:

۱-  فضولات سمي : اين فضولات با PH كمتر از 2 (به شكل اسيدي) و بالاتر از 12 (به حالت قليايي) در زباله هاي بيمارستاني وجود دارند. بخشي از داروهاي اضافي و يا فاسد شده، جزو اينگونه فضولات به حساب مي‌آيند

 ۲- مواد قابل احتراق : شامل تركيبات جامد، مايع و گازي شكل

۳- مواد واكنش دهنده و موثر : در ساير فضولات كه تا حدودي در زباله هاي بيمارستاني، قابل تشخيص هستند.

از فضولات شيميايي بي‌خطر مي‌توان قندها، اسيدهاي آمينه و برخي از نمك‌هاي آلي و معدني را نام برد. اسيدهاي آمينه و نمك‌هاي شيميايي نظير نمك‌هاي سديم، منيزيم، كلسيم، اسيد لاكتيك، انواع اكسيدها، كربنات‌ها، سولفات‌ها و فسفات‌ها قسمتي از مواد زايد شيميايي هستند.

۵ ـ  مواد زايد عفوني

اين مواد، شامل جِرم‌هاي پاتوژن در غلظت‌هاي مختلف هستند كه مي‌توانند به سادگي منجربه بيماري شوند. منشاء آن‌ها ممكن است پس‌مانده هاي آزمايشگاهي، جراحي و اتوپسي بيماران عفوني باشد. وسايل آغشته به جرم‌هاي عفوني در بيمارستان، شامل دستكش، وسايل جراحي، روپوش، لباس‌هاي بلند جراحي، ملحفه و غيره است. اين زباله ها تقريباً 10% كل زباله هاي بيمارستاني را تشكيل مي‌دهند. از وسايل جراحي سرنگ‌ها، اره هاي جراحي، شيشه هاي شكسته، كاردهاي كوچك جراحي و غيره را مي‌توان در يك دسته بندي خاص منظور كرد.

۶ ـ  مواد زايد دارويي

شامل داروهاي پس مانده، محصولات جانبي درمان و داروهاي فاسد شده يا مواد شيميايي هستند كه تا حدود زيادي در زباله هاي بيمارستاني وجود دارد.

۷ ـ ظروف مستعمل تحت فشار

ظروفي مثل قوطي‌هاي افشانه (آئروسُل)، گازهاي كپسوله شده و غيره كه اگر براي از بين بردن آن‌ها از دستگاه هاي زباله سوز، استفاده گردد موجب بروز خطر مي‌شود زيرا در پاره اي از موارد داراي قابليت انفجار هستند.

مواد زائد جامعه که پس‌مانده ناخواسته زندگی بشری است ،خود موجبات مسائلی نظیر انتقال بیماریها ، ازدیاد حشرات موذی و موش، بو و منظره نامطبوع و گاهی اوقات آتش سوزی و تصادفات و صدمات بدنی گردیده است. ازدیاد جمعیت از یک طرف و افزایش تولید سرانه مواد زائد از خانه‌ها ، کارخانه‌ها و مؤسسات و تخریب و تغییرات در بناها و فضاهای سبز و گیاهان از طرف دیگر ابعاد مسأله را از نظر حجم مواد و مسائل حمل و نقل و دفع نهایی بصورت تصاعدی افزایش داده است ؛ زیرا دفع میزان محدود مواد زائد آسان است ولی وقتی به هزاران تن در روز افزایش یافت ، مسائل پخش در محیط و بیماریهای منتشره توسط مگس ، سوسک ، موش ، گربه ، سگ و مسائل ماشین‌آلات حمل و نقل و هزینه تهیه وسائل انتقال و دفن یا دفع نهایی به طریق دیگر همگی در هم ضرب می‌شود و ابعاد بهداشتی و اقتصادی مسأله به حالت وحشتناکی بزرگ و مشکل‌آفرین خواهند شد.

عدم مدیریت صحیح و مقررات صریح برای جمع‌آوری و دفع و بازیافت بیش از 38 هزار تن زباله در روز در ایران که تقریباً 76% آن مواد قابل تبدیل به کود بوده و هزاران تن پلاستیک و کاغذ و کارتن را در بردارد ، اکنون به شکلی بی‌رویه به دل خاک سپرده شده و یا در حوالی شهرها پراکنده می‌شوند که صرف‌نظر از خطرات بهداشتی زیانهای اقتصادی کلانی را نیز در بردارند.

طبق یک محاسبة کلی هموطنان ما در زمینه‌های مختلف سالانه متحمل هزینه‌هایی حدود 8 میلیارد تومان برای جمع‌آوری و دفع زباله می‌شوند که قسمت بزرگی از آن با اعمال مدیریت صحیح و بکارگیری تکنولوژی مناسب کاهش پذیر است ؛ زیرا 80% این هزینه به مخارج پرسنلی و ماشین‌آلاتی منحصر می شود که صرف جمع‌آوری و حمل زباله می‌گردد و مبادرت به بازیافت مواد از زباله که استفاده مجدد از آنها را در پی دارد ، پاسخ‌گوی بسیاری از هزینه‌های گزاف دفع زباله می‌شود. کاهش 50% از حجم زباله‌های شهری در اثر بازیافت ، صرفه‌جویی در مواد اولیه و کاهش آلودگی‌های محیط زیست که مثلاً در اثر بازیافت کاغذ ، 74% در آلودگی هوا و 35% در آلودگی آب بررسی شده است (4). بین کشورهای جهان آلمان ، انگلیس ، هلند و به ویژه ژاپن که نیمی از زباله‌های خود را بازیافت می‌کند، در این زمینه برنامه‌های بسیار وسیعی را به اجرا گذاشته و موفقیّت‌های بسیاری را کسب نموده‌اند. بازیافت زباله که در همه روش‌ها مطرح می‌شود ، با توجه به مقدار و نوع و مواد متشکله زباله جایگاه اقتصادی ویژه‌ای دارد. ایجاد صنایع کمپوست و ترتیب برنامه‌های دفع بهداشتی زباله‌های بیمارستانی با دستگاه زباله‌سوز و یا هر روش پیشرفته دیگر و از همه مهمتر بازیافت مواد از زباله در مراکز تولید ، به شکلی که از هرگونه وابستگی به خارج مبرا باشد، از جمله اهداف این طرح است.

بازیافت به دو صورت امکان‌پذیر است : نخست استفاده مجدد، مانند پرکردن مجدد شیشه‌های نوشابه و دوم بازیافت ، مانند استفاده مجدد از لاستیکهای کهنه که به روکشی برای خیابانها بدل می‌شوند.

ارزشمندترین مادة بازیافت شده از زباله بر حسب درآمد ، انواع مختلف فلزات است. هر چند که تعداد زیادی از مواد دیگر زباله مانند استخوان ، کاغذ ، کارتن ، پارچه ، پلاستیک ، مو ، فضولات کشتارگاه‌ها و غیره نیز اهمیت ویژه‌ای دارند و لیکن همة مواد بازیافتی از زباله ارزش ورود به صنعت بازیافت را ندارند.

درحال حاضر تفكر جامعه بشري براي حفظ محيط زيست خود و نجات كره زمين و حيات آن (تغييرات آب وهواي و غيره) از عواقب مصرف و اتمام سوخت هاي هيدروكربوري و آلودگي هاي پايدار سوخت هاي اتمي به سمت سوخت هايي منعطف شده است كه علاوه بر پاكسازي محيط وحفظ زيست آن همگام بابرنامه هاي حفاظت محيط زيست سازمان ملل متحد (EPA)، كه خود سبب صيانت سوخت هاي هيدروكربوري براي آينده بشر نيز هست، حركت مي كند.

بيشتر کشورهاي دنيا برنامه ريزي گسترده اي براي تأمين انرژي مورد نياز خود از طريق انرژي هاي نو انجام داده اند. با توجه به روند کنوني، کشورهاي اروپايي به دنبال توصيه اتحاديه اروپا و نياز خود، به سمت استفاده از انرژي هاي جانشين و تجديدپذير، تا سال2030 ميلادي حدود 15 درصد از مجموع انرژي مورد نياز خود را از طريق انرژي هاي تجديد پذير، تأمين خواهند کرد.

زيست توده (بيوماس) و بيوگاز حاصل از آن يكي از انواع انرژي است كه مي تواند از زباله يا كشت گياهان مخصوص به دست آيد و مي توان جانشين بخشي از انواع ديگر انرژي شود.

بيوماس به مواد بيولوژيكي (گياهي و حيواني) مرده يا زنده گفته مي شود كه هنوز كاملاً تجزيه يا تخمير نشده باشند. از تخمير بيوماس گازمرداب يا بيوگاز توليد مي شود.به طوركلي در دوسوم خشكي كره زمين، كشت محصولات کشاورزي امكان پذير است كه مي توان از اين انرژي استفاده كرد ولي درحال حاضر فقط در 15 الي 20 درصد خشكي كشت مي شود.

امروزه نصف جمعيت جهان براي استفاده هاي گرمايي و آشپزي از چوب استفاده مي كنند و مصرف چوب سالانه حدود2 الي 3 درصد افزايش مي يابد. درسال1990 مصرف چوب، درحدود 2 ميليارد مترمكعب (حدود10 ميليون بشكه در روز معادل نفت) بوده است منابع انرژي بيوماس را مي توان با استفاده از روش هاي جديد مهندسي ژنتيك گسترش داد. راه هايي نيز وجود دارد كه از آنها مي توان براي بالابردن كيفيت سوخت استفاده كرد، مانند تبديل چوب به زغال، زباله چوب و خاك اره را هم از طريق فشردن و شكل دادن، به صورت قالب(Pellet) در مي آورند. درآمريكاي شمالي و اروپا از اين قبيل سوخت هاي جامد در صنايع استفاده مي شود.

براي بالا بردن كيفيت سوخت از روش هاي شيميايي هم استفاده مي كنند. در واحدهاي توليد بيوگاز، اثرهاي بيوشيميايي موجودات ذره بيني از طريق فراورش هضم غير هوازي(Anaerobic Digestion)، تجزيه موادآلي را به وسيله موجودات ذره بيني بدون اكسيژناسيون كه منجر به توليد گازمتان مي شود، انجام مي دهند در هضم غير هوازي واكنش هاي شيميايي، بسيار پيچيده و درچند مرحله انجام مي شود.بايد توجه داشت كه درهر سيستمي معمولاً انواع موجودات ذره بيني همزمان عمل مي كنند كه به سوخت و يا كودشيميايي تبديل مي شوند.

در برزيل پروژه توليد الكل از نيشكر(تخمير) ازسال1975 تاكنون با موفقيت ادامه دارد و از الكل به تنهايي و يا مخلوط با بنزين استفاده مي شود. هرچند هزينه توليد الكل به حدود50 دلار براي هر بشكه معادل نفت خام مي رسد و از نظر اقتصادي مقرون به صرفه نيست، ولي چون از توليدات داخلي استفاده مي شود و علاوه بر ايجاد اشتغال، بابت آن ارز پرداخت نمي شود، توليد الكل در اين كشور همچنان ادامه دارد.

ميزان اشتغال در اين صنعت در کشور برزيل تا پايان سال جاري 350 هزار نفر خواهد بود که انقلابي در حوزه انرژي خواهد بود.هدف کشور برزيل اين است که در 10 تا 15 سال آينده در جايگاه بالاترين توليد کننده اين نوع سوخت قرار گيرد. خود کفاي در سوخت، از مدت ها پيش آرزوي برزيل بوده است که هنوز وارد کننده نفت است. براي توليد بيوگاز نه تنها از مواد هيدروكربوري استفاده نمي شود كه از نظر استانداردهاي جهاني محيط زيست، مسئله بسيار حائز اهميتي است، بلكه از ضايعات توليدي و زباله هاي دست ساخته بشر درشهرهاي بزرگ، استفاده مي شود كه درپاك سازي محيط زيست نقش مهمي را بازي مي كند.

بيوگاز

بيوگاز يا گازمرداب مخلوطي است قابل اشتعال كه در اثر تخمير موادآلي در يك دامنه دماي معين و PH مشخص درشرايط غيرهوازي توسط ميكروب ها به وجود مي آيد. گاز مرداب از حدود60 الي 70 درصد گاز متان واكسيدهاي كربن، هيدروژن سولفيد، نيتروژن و هيدروژن تشكيل شده است.

اين گاز به صورت طبيعي درپساب ها و مرداب ها مشاهده مي شود. در روستاها مي توان با استفاده از فضولات دامي و انساني همراه با گياهان و چربي ها، بيوگاز توليد و درهمان محل به عنوان سوخت استفاده كرد.

دنياي امروز نياز مبرم مي داند كه توجه زيادي براي توليد و استفاده از بيوگاز نشان دهد و اغلب كشورهاي پيشرفته طرح هاي بزرگي در اين زمينه به مرحله اجرا گذاشته اند، دركشورهايي مانند چين و هندوستان از بيوگاز به ميزان قابل توجهي استفاده مي شود و دركشورهاي اسكانديناوي طرح هاي بزرگ صنعتي با استفاده از بيوگاز، راه اندازي شده است. كشور سوئد تا سال2050 ميلادي، 40% از بازار خودرو خود را به استفاده از بيوگاز مجهز مي كند كه آن را از فرايند سينيتيك بر روي چوب تأمين مي كند زيرا كه هزينه توليد بيوگاز اين كشور معادل 5/3 تا 5/4 كرون سوئد است كه اين مقدار حدود70% هزينه هاي جاري بنزين در اين كشور است. در کشور انگليس آيين نامه کاربرد سوخت هاي تجديدپذير در ترابري اين کشور، براي شرکت هاي دست اندر کار فعاليت هاي انرژي مانند شرکت هاي نفتي، مؤسسات وارد کننده نفت و گاز و ديگر نهاد هاي عرضه کننده سوخت، لازم الاجرا خواهد بود.

شرکت ها و مؤسسات ياد شده مؤظف اند که از زمان اجراي آيين نامه 5 درصد از کل فروش سوخت هاي جاده اي خود را به سوخت هاي تجديد پذير اختصاص دهند.شرکت هاي ديگري چون شرکت دايملر کرايسلر، پنجمين توليد کننده بزرگ خودرو در جهان، به ترويج استفاده از سوخت هاي زيستي که از موادي مانند دانه هاي روغني و نيشکر گرفته مي شود، مي پردازند. اين شرکت ها به منظور کاهش انتشار گاز هاي گلخانه اي، جلو گيري از گرم شدن دماي زمين و کاستن از ميزان واردات نفت خود تلاش مي کنند. اين حرکت به دنبال توصيه اتحاديه اروپا به منظور رساندن ترکيب سوخت خود از سوخت هاي زيستي در خودرو ها به ميزان 75/5 درصد تا سال 2010 ميلادي هستند.

انرژي بيوگاز يكي از بهترين انواع انرژي هاي جانشين است كه براي استفاده هاي داخلي از انرژي و درمناطق دورافتاده توليد و استفاده آن ضروري است.

يكي از راه هاي عمده توليد بيوگاز(گاز متان) زباله هاي شهري است كه به گفته كارشناسان در ايران حدود45 تا 50 هزارتن زباله شهري در روز توليد مي شود و با توجه به اين كه از هر15 كيلوگرم زباله شهري يك مترمكعب بيوگاز به دست مي آيد، به طورناخالص841 پتاژول انرژي درروز از زباله هاي شهري ايران مي توان به دست آورد.

هر تن زباله درطول 25 سال از خودگاز متصاعد مي كند بنابراين، اگر دفع صحيح زباله صورت گيرد مي توان از آن انرژي بيوگاز قابل توجهي به دست آورد. هم اكنون در ايران در دوشهر مشهد و شيراز، سيستم دفن اصولي زباله به منظور توليد بيوگاز صورت مي گيرد و سازمان انرژي هاي نو ايران از آن حمايت مي كند.

احیاء و استفاده مجدد

بین سالهای 1960 و 2007 میزان مواد زاید و زباله های هر شخص تقریبا تا دو برابر افزایش یافت و از 7/2 به 6/4 پوند در هر روز رسید. در اولین قدم، موثرترین راه در توقف این روند، جلوگیری از تولید مواد زائد است.

جلوگیری از تولید مواد زائد شامل طراحی، تولید، خرید یا استفاده مواد به روشی که میزان یا سمیت زباله های تولید شده را کاهش می دهد که اصطلاحا به این روش "کاهش احیاء منبع یا منشا" گفته می شود. استفاده مجدد از اقلام و وسایل، روش دیگری برای جلوگیری از ایجاد مواد زائد است زیرا این کار باعث می شود تا ورود اقلام و کالاها به شبکه دفع و جمع فاضلاب به تاخیر بیفتد یا کلا از ورود آن جلوگیری شود.

احیاء منبع که استفاده مجدد از مواد را در برمی گیرد می تواند در کاهش دفع مواد زاید و همچنین کاهش هزینه های مربوط به آن موثر واقع شود. زیرا این امر باعث می شود تا از هزینه های مربوط به بازیابی و بازیافت، کودسازی شهری، دفن زباله در زیر خاک و احتراق جلوگیری شود. همچنین احیاء منبع سبب حفظ و نگهداری منابع و کاهش آلودگی از جمله گازهای گلخانه ای که در گرم شدن سطح کره زمین دخیل هستند می شوند.

احیاء منبع و حقایقی در مورد استفاده مجدد (مصرف مجدد)

·  در سال 2000 در ایالات متحده آمریکا بیش از 55 میلیون تن مواد زاید جامد شهری به مرحله احیاء منبع درآمدند که رقم آن موجود و در دسترس می باشد.

·  براساس آمار، تقریبا 28 درصد از مواد احیاء شده را ظرفها و بسته بندیها، 17 درصد از آن را کالاهای بی دوام (همانند روزنامه ها، پوشاک)، 10 درصد کالاهای بادوام و فاسد نشدنی (مانند دستگاه و اسباب کار، مبلمان، لاستیک) 45 درصد باقی مانده از مواد احیاء شده را دیگر مواد زاید جامد شهری (مانند ته مانده غذا) تشکیل می دهند.

·  بیش از 6000 مرکز بازیافت و مصرف مجدد از مواد زاید در اطراف کشور وجود دارد که برحسب برنامه های خاص و تخصیص داده شده تقسیم بندی می شوند. بعضی مراکز مربوط به مصالح ساختمانی هستند و برخی دیگر مربوط به مواد غیرضروری در مدارس به منظور اجرای برنامه های محلی مانند تشکلات مسیحیان که هدفشان تبلیغ دینی و کمک به فقراست می شوند.

·  طبق تحقیقات محلی در برکلی، کالیفرنیا، لورت (leverett) ماساچوست بین دو تا پنج درصد از جریان مواد زاید به طوربالقوه قابلیت استفاده مجدد را دارند.

·  در سال 1977 وزن بطری های پلاستیکی مربوط به نوشابه های دو لیتری از 68 گرم به 51 گرم کاهش یافت و بدین ترتیب هرساله 250 میلیون پوند پلاستیک از جریان مواد زاید دور نگه داشته می شود.

^{دید کلی}

امروزه مهمترین شاخص‌های زندگی بشر ، حفاظت از منابع تولید است. بشر دریافته است که تبعات و پیامدهای خسارت و زیانهایی که به طبیعت وارد می‌کند، بمراتب بیشتر از بهره‌ای است که از آلودن محیط زیست دریافت می‌کند. از این رو ، با بکار بستن امکانات عملی و علمی می‌کوشد کمترین زیان را به طبیعت وارد آورد. امروزه تولید زباله در شهرهای بزرگ مسئله آفرین شده است.

فرایند تولید زباله که خود ناشی از فعالیت انسان شهرنشین مصرف‌کننده است و هر روز نیز او را به مصرف بیشتر ترغیب می‌کنند، جزء لاینفک زندگی است. بطوری که بطور متوسط هر انسان شهرنشین روزانه نیم کیلوگرم زباله تولید می‌کند و چنانچه جمعیت شهرنشین کشور را سی میلیون نفر تخمین زنیم، روزانه معادل پانزده هزار تن زباله تولید می‌شود که دفع این حجم عظیم زباله ، چنانچه بطور اصولی و بهداشتی انجام نشود، معضلات جبران ناپذیر زیست محیطی را بدنبال خواهد داشت.

از سوی دیگر چنانچه با دیدگاه مثبت به زباله بنگریم و عبارت طلای کثیف بر آن نهیم، زباله ماده‌ای است ارزشمند و قابل بازیافت.

^{استفاده از زباله بعنوان کود گیاهی}

می‌توان زباله را طی فرآیندهایی به مواد تقویت کننده خاک یا کود ( کمپوست ) تبدیل نمود که سرشار از مواد آلی و عناصر مورد نیاز گیاه می‌باشد. با مصرف کمپوست می‌توان تا %70 در مصرف کودهای شیمیایی صرفه‌جویی کرد. هر انسانی که در شهر زندگی می‌کند، روزانه بیش از 5/0 کیلوگرم زباله تولید می‌کند که بیش از یک‌سوم آن ، قابل تبدیل به کمپوست است.

چنانچه جمعیت شهرنشین را 30 میلیون نفر تخمین بزنیم، روزانه معادل پانزده میلیون کیلوگرم زباله تولید می‌شود که از این مقدار ، پنج میلیون کیلوگرم آن قابل تبدیل به کمپوست است.

^کمپوست

کمپوست یک کود آلی است و حاصل مجموع تغییر و تبدیل‌هایی است که روی انواع بازمانده‌های گیاهی و حیوانی در نتیجه توالی فعالیت گروههای مختلف میکروارگانیسم‌ها بوجود می‌آید. تولید کمپوست از زمانهای بسیار دور در کشاورزی سنتی اغلب کشورها با استفاده از بازمانده‌های محصولات زراعی و با افزودن فضولات دام و طیور به آنها متداول بوده است.

امروزه علاوه بر بازمانده‌های محصولات کشاورزی و دامی ، انبوهی از سایر مواد آلی بصورت مواد زائد و ضایعات برخی کارخانه‌های صنعتی و بخصوص کارخانه‌های وابسته به صنایع کشاورزی ، همچنین از طریق زباله‌های شهری ، لجن فاضلابها و... در حجم زیاد تولید می‌شوند که تجدید سیکل آنها از طریق تبدیل کمپوست و استفاده از آنها بعنوان یک کود آلی هم از نظر اصلاح خاک و افزایش سطح حاصلخیزی آن و هم از لحاظ جلوگیری از انتشار مواد آلوده کننده محیط زیست ، امری کاملا ضروری است.

^{تکنولوژی تولید گاز زیستی (بیوگاز) با استفاده از زباله و فاضلاب}

متان یا گاز طبیعی ، محصول میکروبی حاصل از تجزیه بی‌هوازی مواد آلی به وسیاه میکروبها می‌باشد. تولید متان ، یک فرآیند کاربردی وسیع در تجزیه ضایعات آلی است زیرا این گاز نامحلول بوده و براحتی از سیستم تصفیه خارج می‌شود. از آنجائیکه این گاز یک ماده سوختی است، متان تولید شده در سیستم تصفیه می‌تواند بعنوان منبع انرژی مورد استفاده قرار گیرد.

^بیوگاز

بیوگاز مخلوطی قابل اشتعال است که در اثر تخمیر مواد آلی در یک محدوده گرمایی و PH مشخص و در شرایط بی‌هوازی توسط میکروبها بوجود می‌آید. ترکیبات آن ، شامل 56-55 درصد گاز متان و گازهای دیگر مانند دی‌اکسید کربن ، نیتروژن و سولفید هیدروژن و بعضی هیدروکربورهاست.

استفاده از گاز متان حاصل از تخمیر مواد بیولوژیکی حداقل 70 سال پیش در تصفیه‌خانه های فاضلابهای شهری اروپا مطرح شده است. ولی استفاده از بیوگاز در ده سال اخیر بعلت کمبود انرژی و افزایش قیمت آن مورد توجه خاص قرار گرفته است.

^{منبع تهیه بیوگاز}

قسمت اعظم فضولات انسانی ، حیوانی ، گیاهی قابل تجزیه بوده و می‌تواند تحت شرایط ویژه تخمیر شده و با تولید بیوگاز ، جوابگوی قسمتی از نیازهای انرژی شهر و روستا باشد. علاوه بر آن با تولید کود بهداشتی و بهبود آلودگی محیط زیست توسط دستگاه بیوگاز در روستاها دو بحران عمده روستائیان مرتفع خواهد گردید. در اروپای غربی ، در دامداری‌ها و مجتمع‌های کشاورزی و تقریبا کلیه تصفیه‌خانه‌های فاضلاب مجهز به دستگاه‌های بیوگاز هستند. این واحدها قسمت عمده انرژی مورد نیاز خود را از طریق بیوگاز تامین می‌کنند.

^{محاسن استفاده از بیوگاز}

1. کنترل آلودگی‌های محیط زیست از طریق متمرکز نمودن فضولات انسانی و حیوانی در مخازن تخمیر و جلوگیری از پراکندگی مواد در محیط زندگی مردم.
   
   
2. تهیه کود مناسب و بهداشتی که حاصل از تخمیر فضولات دامی و انسانی می‌باشد.
   
   
3. تولید گاز متان جهت سوخت و ساز ، روشنایی و یا تبدیل آن به انرژی‌های مکانیکی.

^{استفاده از ضایعات کارخانه‌های فراوری مرکبات جهت مصارف غذایی}

در دنیای امروز ، استفاده از محصولات ثانویه مرکبات روز به روز اهمیت بیشتری به خود می‌گیرد و مخصوصا پس از اختراع ماشین‌های آب‌میوه گیری به فکر استفاده از تفاله‌های کارخانه نیز برآمده‌اند. تعیین درجه اهمیت بین تولیدات اصلی و جنبی همیشه امکانپذیر نمی‌باشد. بعنوان مثال ، در " گینه " و " ساحل عاج " ، اسانس لیمو اهمیت بیشتری از لیمو دارد.

از پوست مرکبات روغن‌کشی می‌کنند. از قسمت سفید پوست آنها ، ماده Pectine استخراج می‌کنند. از روغن‌ها و تفاله‌های هسته ، مواد متعدد تهیه می‌کنند. مهمترین محصولات جانبی این کارخانه‌ها ، پالپ خشک شده ، ملاس ، پالپ شسته شده ، اسانس و روغنها هستند. نمونه‌هایی از این محصولات تولید هیسپردین ، نارنجین ، لیمونین ، آنزیمها ، اسانسها ، ترکیبات شیمیایی طعم دهنده و پکتین هستند.

بازيافت چيست؟

بازيافت به معني استفاده دوباره مي‌باشد. روزنامه‌ها براي توليد روزنامه جديد استفاده شوند. قومي‌ها آلومينيومي مي‌توانند براي توليد قوطي‌هاي آلومينيومي جديد استفاده شوند. بطري‌هاي شيشه‌هاي مي‌توانند براي ساخت بطري جديد استفاده شوند. اجازه دهيد، نگاهي به تعدادي از فوايد بازيافت بياندازيم. حلقه بسته بازيافت كه يك محصول قديمي را به محصولي از همان تبديل مي‌كند

اين به اين معني تبديل قوطي‌هاي آلومينيمي به قوطي‌هاي جديد آلومينيومي يا بطري‌هايش شيشه‌اي قديمي به بطري‌هاي شيشه‌اي جديد مي باشد. تبديل ليوان‌هاي شير پلاستيكي به گلدان‌هاي گل يك حلقه بسته بازيافت نيست زيرا يك محصول ديگر ساخته مي‌شود. حلقه بسته بازيافت آرماني مي‌باشد زيرا مجبور به اميدواري راجع به خريد قوطي‌هاي آلومينيومي نيستند، آنها مي‌دانند كه مردم مي‌خرند. اما ممكن است گلدان گل بازيافت شده صادق نباشد.

بازيافت قضاياي دفن زباله‌ها را ذخيره مي‌كند.

آمريكايي‌ها، هر ساله زباله بيشتري توليد مي‌كنند، بيشتر آنها در محل‌هاي دفن زباله دفن مي شوند. مشكل چيست؟ خوب اين موضوع هزينه بر و مشكل حفر محل‌هاي دفن زباله جديد يا ساختن كوره‌هاي جديد وجود دارد. بازيافت يك راه براي كاهش مقدار زباله‌ دفن شده مي‌باشد.

بازيافت مي‌تواند هزينه دفع زباله را كاهش دهد.

خلاصي از زباله‌ها حرف آساني نيست، كاميونهاي زباله در زباله‌‌داني‌ها نياز به پول دارند. اين پرداخت حق الزحمه خالي كردن آشغال، كه بر پايه وزن و حجم زباله تعيين مي‌شد. حق الزحمه خالي كردن آشغال در مناطق مختلف متفاوت است، اما در هر جايي در حال بالا رفتن مي‌باشد. در ورمونت، يك زباله‌داني، در حدود 65 دارد در تن براي زباله‌اي كه دريافت مي‌كند، هزينه دارد. بازيافت هزينه حمل دفن زباله را كاهش مي‌دهد زيرا زباله كمتري دفن مي‌شود. البته هزينه‌هاي دفن زباله در مقابل هزينه‌‌هاي بازيافت شده سنجيده مي‌شود. در سالهاي اخير، بازيافت يك كار سودمند شده است. از سال 1993، قسمتي توسط مركزهاي فرآوري بازيافت پرداخت مي شده، ظرفهاي شيشه شفاف تا بيشتر از 75 درصد افزايش يافته است. در طي همان دوره، هزينه روزنامه‌هاي قديمي تا 1000 درصد بالا رفته است. شهرهاي ساحلي تا ساحل در حال تبديل زباله‌هاي بي‌ارزش خود به پولهاي با ارزش هستند

بازيافت مي‌تواند انرژي ذخيره كند.

هميشه براي ساختن يك محصول از مواد بازيافتي انرژي كمتري نسبت به ساخت آن از مواد جديد مصرف مي‌شود. استفاده از تكه آلومينيوم بازيافت شده براي ساختن قوطي‌هاي آلومينيومي، براي مثال، 96 درصد انرژي كمتري نسبت به ساختن آن از كاناسر بوكسيت يا مواد خام مورد استفاده در ساختن آلومينيوم مصرف مي‌كنند. يك استثناء در بازيافت = ذخيره انرژي مربوطه به پلاستيك مي‌باشد. گاهي اوقات انرژي بيشتري براي بازيافت پلاستيك نسبت به ساخت آن از مواد جديد مصرف مي‌شود

بازيافت منابع طبيعي را ذخيره مي‌كند

منابع طبيعي شامل زمين، درختان، كاني‌ها و آب ميباشند. با استفاده بيشتر از يكبار از مواد، ما منابع طبيعي را حفظ مي‌كنيم. در مورد كاغذ، بازيافت آن باعث ذخيره درختان و آب مي‌شود. ساختن يك تن كاغذ از ذخاير بازيافت شده تا حدود 17 درخت را ذخيره و 50 درصد آب كمتري استفاده مي‌كند

بازيافت مي‌‌تواند آلودگي آب و هوا را كم كند

استفاده از تكه آلومينيومي بجاي كانسار بوكسيت براي ساختن محصولات آلومينيومي جديد، باعث كاهش آلودگي آب و هوا تا95 درصد مي‌شود. اگر شما مي‌خواهيد كاري براي محيط زيست انجام دهيد، قوطي‌هاي آلومينيومي را بازيافت كنيد.

محل بازيافت

بيشتر مردم فكر مي‌كنند كه آمريكا بايد بيشتر زباله‌هاي خود را بازيافت كند، حتي كارشناسان هم روي بهترين روش موجود با هم توافق ندارند. آيا جوامع بايد باقي‌مانده را به صورت بازيافت شوند و انتخاب كنند. يا آيا اين تمرين براي بودجه‌هاي شهرهاي بزرگ خيلي گران مي‌باشد؟

مسئله بازيافت جلوي كار جمع كنندگان سنتي زباله (گروه‌هاي بزرگ مدرسه‌اي) براي بدست آوردن پول براي باشگاه‌هاشان را مي‌گيرد؟ بگذاريد نگاهي به روشهاي قابل بازيافت كه مي‌تواند جمع آوري شود.

مجموعه‌هاي كناره جاده

مواد قابل بازيافت خود را در كنار جاده يا در مكان‌هاي طراحي شده براي اين ساكنان (مردم) موضوع مي‌گذارند. جوامع ممكن است به مردم براي دسته‌بندي مواد قابل بازيافت خود نياز داشته باشند نظير قوطي‌هاي آلومينيوم، روزنامه‌ها و شيشه‌ها يا به ظرف‌هاي جداگانه يا ممكن است با هم تركيب شوند. برنامه مجموعه‌هاي كنار جاده‌اي به نرخ بالاي بازيافت خود مي‌بالد. تعدادي از كارشناسان مي‌گويند كه بازيافت كنار جاده‌اي كه در سرتاسر كشور وجود دارد، مي‌توانست حجم مواد زائد جامد تا 15 ـ 20 درصد كاهش دهد برنامه‌هاي بازيافت در ايالات متحده در حال رشد مي‌باشند رسانه‌هاي جمعي و حركات زيست محيطي روي مشكل زباله‌هاي كوهستاني متمركز شده‌اند. آمريكائيها فقط 6 درصد در سال 1960 و 16درصد در سال 1990 بازيافت كرده‌اند، اما ما امروزه 30 درصد بازيافت كرده‌ايم.

مراكز ريختن زباله

در بعضي نواحي، مردم مواد قابل بازيافت خود را به مراكز جمع‌آوري آنها مي‌آورند. اين باعث ذخيره هزينه جامعه از مجموعه‌هاي كنار جاده‌اي ميشود ساكنان براي آمدن به اين مركز بدون هيچ پولي يا پول كمي اعتماد مي‌كند. و آنها معمولاً بايد، مواد را خرد، دسته‌‌بندي و تميز كنند.

ماشينهاي فروش معكوس

در بسياري از مكانها، ماشينهايي وجود دارد كه ظرف‌هاي آشاميدني استفاده شده را مي‌پذيريد و هزينه ذخيره كننده آن در آن لحظه مي‌پردازد. ماشينهاي فروش و معكوس مطلوب هستند زيرا آنها معمولاً در بيرون يا خارج خواربار فروش قرار دارند.

سپرده‌ها

چندين ايالت يك سپرده 5 تا ده درصدي روي بطريها و قوطي‌هاي قابل تبديل اعمال كرده‌اند. مشتريها سپرده‌هاي خود را پس مي‌گيرند. زماني كه آنها ظرف‌ها را براي بازيافت به فروشگاه‌ها مي‌آورند. اين پول بطري ناميده مي شود. ايالات قوانين سپرده‌گذاري براي مبارزه با مشكلات وضع كرده‌اند. حالا آنها يك قدم جلوتر از مسابقه هستند. سپرده‌ها به مشكلات دفع مواد زائد جامد همچنين كمك مي‌كند.

جمع‌آوري زباله توسط داوطلبان

اين بازيافت يك روش قديمي مي‌باشد. گروه‌هاي جامعه، نظير گروه‌هاي يكتايي و بوي اسكات، مواد قابل بازيافت براي بدست آوردن پول براي باشگاه‌هاشان را جمع مي‌كنند. اين گروه‌ها معمولاً فقط آلومينيوم و روزنامه‌ها را بخاطر اينكه ارزش تكه‌اي بودن آنها بيشتر از ساير مواد قابل بازيافت مي‌باشد جمع‌آوري مي‌كنند.

راههاي موفقيت در بازيافت برنامه‌ها

كارشناسان بر سر اين موضوع كه آيا آمريكائيها بايد بخاطر بازيافت مواد زايدشان سوال پرسيده شوند، (يك برنامه داوطلبان) يا آيا آنها نيازمند قانون براي بازيافت زباله‌هايشان هستند (برنامه‌ حمايتي) مباحثه دارند.

بازيافت حمايتي

تعدادي از جوامع قوانيني را تصويب كرده‌اند يا از اموري حمايت كرده‌اند كه شهروندان حداقل تعدادي از زباله‌هاي خود را بازيافت مي‌كنند. به طور شاخص، ساكنان اين جوامع، روزنامه‌ها، آلومينيوم، شيشه‌ها و ديگر مواد قابل بازيافت از باقيمانده زباله را جدا مي‌كنند.

براي جوامع ديگر ممكن است فقط روزنامه‌ها براي بازيافت جدا شود. ساكناني كه قوانين بازيافت محل را نپذيرفته‌اند ممكن است جريمه شوند يا زباله‌هايشان ممكن نيست جمع‌آوري نشود. در تلاش براي تشويق به بازيافت جوامع زيادي برنامه‌هاي پرداخت به شخص براي خارج كردن اشغال را پذيرفته‌اند. ساكنان جوامع هزينه ظرفهاي زباله‌اي كه آنها براي جمع‌آوري ترتيب داده‌اند را پرداخت‌ مي‌كنند.

مواد قابل بازيافت ما از هيچي بدست مي‌آيد، سالي كنت، ساكن سلاتل توضيح‌ مي‌دهد. اما ما 15 دلار در ماه براي يك سطل 30 گالني زباله كه قابل بازيافت نمي‌باشد، پرداخت مي‌كنيم. اگر ما كار بازيافت را خوب انجام ندهيم، ما به دو سطح آشغال نياز خواهيم داشت كه هزينه آن دو برابر ميشود.

بازيافت داوطلبانه

تحت عنوان يك بازيافت داوطلبانه، ساكنين براي بازيافت زباله‌هايشان تشويق مي‌شوند اما نياز ندارند كه حتماً اين كار را انجام دهند. ساكنيني كه بازيافت انجام نمي‌دهند، به هيچ‌وجه جريمه يا تنبيه نمي‌شوند. آيا برنامه‌ها حمايتي در عمل بازيافت انجام نمي‌دهند، به هيچ وجه جريمه يا تنبيه نمي‌شوند. آيا برنامه‌هاي حمايتي در عمل بازيافت بهتر است يا برنامه‌هاي داوطلبانه؟ آمارها نشان مي‌دهد كه برنامه‌هاي حمايتي موفق‌تر هستند. در برنامه‌هاي داوطلبانه، در حدود  جامعه عمل بازيافت را انجام مي‌دهند. در برنامه‌هاي حمايتي، حدود  جامعه بازيافت انجام مي‌دهند. چرا مردم بيشتري تحت برنامه‌هاي بازيافت حمايتي، بازيافت نمي‌كنند؟ جواب ساده است. اجباري كردن قانون غير عملي مي‌باشد اين به معني است كه با گذشتن از يك سطل زباله به سطل ديگري مي‌توان فهميد كه چه كسي در حال بازيافت مي‌باشد. نيويورك سيستي، كه 24 ميليون جمعيت‌ دارد، تنها شهر بزرگي است كه برنامه‌هاي خود را اجباري مي‌كند. بخش بهداشت، شهر، تعدادي از كارمندان خود را به جستجوي خوب در سطح اشغالهاي ساكنين در هر مورد، مطالعات جديد پيشنهاد مي‌كند كه برنامه‌هاي بازيافت موفقيت‌آميز، برنامه‌هايي هستند كه بازيافت را براي مردم آسان مي‌كنند. مهمترين برنامه بازيافت موفقيت‌آميز، براي ساكنان ظرفهاي بخصوصي براي زباله‌هايشان فراهم كرد و مواد قابل بازيافت شده را هفتگي همراه با بقيه آشغال جمع‌آوري مي‌كرد. آسودگي و راحتي كليدهاي موفقيت هستند

مقدمه

برخی از مواد موجود در مواد زاید جامد شهری و صنعتی برای بازیافت و استفاده مجدد مناسبند. با توجه به این نکته می‌توان پی برد که کاغذ ، مقوا ، پلاستیک ، شیشه ، فلزات غیر آهنی و فلزات آهن مناسبترین مواد برای بازیابی‌اند و جز پلاستیکها بقیه مواد مذکور معمولا بازیابی می‌شوند.

مشخصات مواد

کاغذ ، مقوا ، پلاستیک ، شیشه ، فلزات آهنی و غیرآهنی از جمله مواد قابل بازیافت اصلی در مواد زاید جامد شهری هستند. در هر موقعیتی تعمیم برای بازیابی هر یک از این مواد معمولا با تکیه بر ارزیابی اقتصادی و ملاحظات محلی صورت می‌گیرد. در ارزیابی اقتصادی بازیابی مواد مشخصات مواد حائز اهمیت است.

سیستم‌های فرآیند و بازیافت

به منظور جداسازی اجزای دلخواه و انجام فرآیند بر مواد قابل اشتعال ، برای بازیابی مواد یا انرژی لازم است دیاگرامهای عملیاتی ترسیم شود. مواد سبک قابل احتراق معمولا به نام سوخت حاصل از دور ریز خوانده می‌شوند.

طراحی و ترسیم سیستم

طراحی و ترسیم تاسیسات فیزیکی که دیاگرام واحد فرآیند را تشکیل می‌دهند، زمینه اصلی اجزا عملکرد موفقیت آمیز چنین سیستم‌ها هستند. عوامل مهمی که در طراحی و ترسیم چنین سیستم‌هایی باید مورد توجه قرار گیرند عبارتند از:

1. بازده و کارایی فرآیند
2. اطمینان و انعطاف پذیری
3. سادگی و عملکرد اقتصادی
4. خوشایند بودن وضعیت ظاهری
5. کنترل‌های زیست محیطی
   
   

بازیابی مواد حاصل از تبدیل بیولوژیکی مواد زاید جامد عبارتند از: کود ترکیبی ، متان ، پروتئینها و الکلهای مختلف و انواع مختلفی از ترکیبات واسطه‌ای عالی. تهیه کود ترکیبی و هضم بی‌هوازی دو فرآیندی هستند که بیش از همه فرآیندها توسعه یافته‌اند.

تولید کود ترکیبی (تبدیل هوازی)

اگر مواد آلی به استثنای پلاستیک ، لاستیک و چرم از مواد زاید جامد شهری جدا شده و در معرض تجزیه باکتریایی قرار گیرند، محصول نهایی به جا مانده پس از فعالیت باکتریایی هاضم و غیرهاضم ، کود ترکیبی یا هوموس خوانده می‌شود. کل فرآیند که در برگیرنده جداسازی و تبدیل باکتریایی مواد زاید جامد آلی است به نام تولید کود ترکیبی شناخته می‌شود. تجزیه مواد زاید جامد آلی با وجود اکسیژن و یا نبودن آن ممکن است به دو صورت هوازی یا بی‌هوازی صورت گیرد.

مراحل عملیات تهیه کود ترکیبی

1. تهیه مواد زاید جامد
2. تجزیه مواد زاید جامد
3. تهیه محصولات و بازیابی

• مرحله سوم شامل آسیاب کردن ، اختلاط با مواد افزودنی متعدد ، دانه بندی ، بسته بندی ، ذخیره سازی ، محل و در برخی از مواقع عرضه مستقیمبه بازار است.

هضم بی‌هوازی

هضم بی‌هوازی یا تخمیر بی‌هوازی فرآیندی است که برای تولید متان از مواد زاید بکار می‌رود. در اغلب فرآیندها که گاز متان از مواد زاید جامد در اثر هضم بی‌هوازی تولید می‌شود.

مراحل هضم هوازی

• اولین مرحله عبارت است از آماده سازی جز آلی مواد زاید جامد برای هضم بی‌هوازی و این مرحله معمولا شامل مراحل دریافت ، تنظیم ، جداسازی و کاهش اندازه است.
  
  
• مرحله دوم عبارت است از افزایش رطوبت و مواد مغذی ، بهم زدن ، تنظیم PH تا حدود 7/6 ، حرارت دادن دوغاب تا دمای بین 228 تا 333k (55 تا 60Cْ) و هضم بی‌هوازی در یک راکتور با جریان پیوسته که محتویات آن به خوبی برای مدت زمانی بین 5 الی 10 روز مخلوط می‌شوند.
  
  
• مرحله سوم عبارتست از جمع آوری ، ذخیره سازی و در صورت نیاز جدا کردن اجزای گاز متصاعد شده در حین فرآیند هضم ، دفع مواد زاید هضم شده عملی است که الزاما باید صورت بگیرد.

بازیابی محصولات تبدیل گرمای

محصولات تبدیلی گرمایی که از مواد زاید جامد بدست می‌آیند، عبارتند از حرارت ، گازها ، تعداد متنوعی از روغنها و مقداری از ترکیبات آلی مربوط به یکدیگر.

• احتراق مواد زاید: عناصر اصلی مواد زاید جامد عبارتند از: کربن ، هیدروژن ، اکسیژن ، نیتروژن و گوگرد در شرایط مطلوب در هنگام سوختن مواد زاید جامد محصولان نهایی گازی شامل CO₂ (دی اکسید کربن) H₂O (آب) N₂ (نیتروژن) و SO₂ (دی اکسید سولفور) می‌شوند.

خاکسترسازی همراه با بازیافت گرما

گرمای موجود در گازها حاصل از خاکسترسازی جامد را می‌توان در اثر تبدیل به بخار بازیابی کرد. گرمای اندکی که در گازهای پس از بازیافت گرما باقی می‌ماند را می‌توان آن برای پیشگرم کردن هوای احتراق آب جبرانی دیگ بخار یا سوخت مواد زاید جامد مورد مصرف قرار داد.

خاکسترسازهای بزرگ موجود

خاکسترسازهای بزرگ موجود به منظور استخراج گرما از گازهای احتراق بدون وارد کردن مقادیر اضافی هوا یا رطوبت می‌توان از دیگهای بخاری که سوخت آنها را مواد زاید تشکیل می‌دهند، استفاده کرد. در عمل خاکسترساز پیش تخلیه به اتمسفر (از دامنه دمایی 1250 تا 1375k (1800 تا ْ2000f ( تا دامنه دمایی 500 تا 800k (600 تا ْ1000f خنک می‌شوند. قطع نظر از تولید بخار ، استفاده از سیستم دیگ بخار در کاهش حجم گازهای تحت فرآیند در تجهیزات کنترل آلودگی هوا کارساز است.

خاکسترسازهایی که آب در دیواره آنها جریان دارد.

در این خاکسترسازها ، دیواره‌های داخلی محفظه احتراق دارای لوله‌های دیگ بخار است که بطور عمودی قرار گرفته‌اند و در قسمتهای پیوسته بر یکدیگر جوش خورده‌اند. هنگامی که به جای مواد نسوز از دیواره‌های دارای لوله‌های جریان آب استفاده می‌شود. این سیستم نه تنها برای باز یافت بخار کار آمد است بلکه در کنترل دمای کوره بدون وارد ساختن هوای اضافی نیز به مقدار زیادی موثر است.

استفاده از سوختهای حاصل از مواد زاید

این قبیل سوختها که معمولا به شکل پودر هستند در دیگهای باز صنعتی در حال حاضر با استفاده از زغال سنگ یا نفت برای تولید انرژی استفاده می‌شوند، بطور مستقیم قابل سوختن می‌باشند. سوختهای حاصل از مواد زاید جامد همراه با زغال سنگ یا نفت نیز قابل سوختن هستند. با استفاده از ماشین‌های مکعب‌ساز کشاورزی می‌توان سوختهای تراکم حاصل از مواد زاید جامد تولید کرد. سوختهای مکعبی شکل برای استفاده در تعدادی از فرآیندهای تبدیلی خاکسترسازی و یا تبدیل به گاز و پیرولیز مناسبند.

تبدیل به گاز

فرایند تبدیل به گاز عبارت است از احتراق جزیی از سوخت کربنی به منظور تولید یک گاز سوختی قابل احتراق که مقدار منو اکسید کربن و هیدروژن در آن زیاد است. دستگاه تبدیل کننده گاز اساسا یک خاکستر ساز است که تحت شرایط احیا کننده عمل می‌نماید. گرمای لازم برای ادامه فرایند از واکنشهای گرمازا بدست می‌آید در حالیکه اجزای قابل احتراق گاز دارای انرژی کم عمدتا از واکنشهای گرماگیر بدست می‌آیند. وقتی که یک دستگاه تبدیل کننده گاز در فشار اتمسفر با استفاده از مواد به عنوان اکسید کننده عمل می‌کند، محصولات نهایی فرایند به گاز عموما گازهای کم انرژی هستند که از نظر حجمی حاوی CO₂%100 و CO20% و H₂15% و CH₄2% می باشند که مابقی آن را گاز N و پودر غنی از کربن تشکیل می‌دهد.

تجزیه مواد به کمک حرارت (پیرولیز)

پیرولیز فرآیندی به شدت گرماگیر است به همین دلیل عبارت تقطیر مخرب نیز به صورت ترازو با پیرولیز بکار می‌رود مشکل فیزیکی مواد زاید جامد تحت پیرولیز ، می‌تواند از مواد زاید خام خرد نشده تا مواد زاید کاملا پودر شده باقی مانده پس از دو مرحله خرد کردن و مواد تغییر نماید. خواص سه جز اصلی حاصل ازپیرولیز عبارتست از:

1. جریانی از گاز که عمدتا حاوی هیدروژن ، متان ، منو کسید کربن و دی اکسید کربن و گازهای دیگر در ارتباط با خواص آلی مواد پرولیز شونده می‌باشد.
   
   
2. جزئی از قیر و یا جریان روغن که در دمای متعارف محیط مایع است و دارای ترکیباتی نظیر اسید استیک ، استون و متانل می‌باشد.
   
   
3. پودری که از کربن تقریبا خالص همراه با موادی بی‌اثر داده شده در فرآیند تشکیل شده است.

مواد زائد جامعه كه پس‌مانده ناخواسته زندگي بشري است ،خود موجبات مسائلي نظير انتقال بيماريها ، ازدياد حشرات موذي و موش، بو و منظره نامطبوع و گاهي اوقات آتش سوزي و تصادفات و صدمات بدني گرديده است. ازدياد جمعيت از يك طرف و افزايش توليد سرانه مواد زائد از خانه‌ها ، كارخانه‌ها و مؤسسات و تخريب و تغييرات در بناها و فضاهاي سبز و گياهان از طرف ديگر ابعاد مسأله را از نظر حجم مواد و مسائل حمل و نقل و دفع نهايي بصورت تصاعدي افزايش داده است ؛ زيرا دفع ميزان محدود مواد زائد آسان است ولي وقتي به هزاران تن در روز افزايش يافت ، مسائل پخش در محيط و بيماريهاي منتشره توسط مگس ، سوسك ، موش ، گربه ، سگ و مسائل ماشين‌آلات حمل و نقل و هزينه تهيه وسائل انتقال و دفن يا دفع نهايي به طريق ديگر همگي در هم ضرب مي‌شود و ابعاد بهداشتي و اقتصادي مسأله به حالت وحشتناكي بزرگ و مشكل‌آفرين خواهند شد.

عدم مديريت صحيح و مقررات صريح براي جمع‌آوري و دفع و بازيافت بيش از 38 هزار تن زباله در روز در ايران كه تقريباً 76% آن مواد قابل تبديل به كود بوده و هزاران تن پلاستيك و كاغذ و كارتن را در بردارد ، اكنون به شكلي بي‌رويه به دل خاك سپرده شده و يا در حوالي شهرها پراكنده مي‌شوند كه صرف‌نظر از خطرات بهداشتي زيانهاي اقتصادي كلاني را نيز در بردارند.

طبق يك محاسبة كلي هموطنان ما در زمينه‌هاي مختلف سالانه متحمل هزينه‌هايي حدود 8 ميليارد تومان براي جمع‌آوري و دفع زباله مي‌شوند كه قسمت بزرگي از آن با اعمال مديريت صحيح و بكارگيري تكنولوژي مناسب كاهش پذير است ؛ زيرا 80% اين هزينه به مخارج پرسنلي و ماشين‌آلاتي منحصر مي شود كه صرف جمع‌آوري و حمل زباله مي‌گردد و مبادرت به بازيافت مواد از زباله كه استفاده مجدد از آنها را در پي دارد ، پاسخ‌گوي بسياري از هزينه‌هاي گزاف دفع زباله مي‌شود. كاهش 50% از حجم زباله‌هاي شهري در اثر بازيافت ، صرفه‌جويي در مواد اوليه و كاهش آلودگي‌هاي محيط زيست كه مثلاً در اثر بازيافت كاغذ ، 74% در آلودگي هوا و 35% در آلودگي آب بررسي شده است (4). بين كشورهاي جهان آلمان ، انگليس ، هلند و به ويژه ژاپن كه نيمي از زباله‌هاي خود را بازيافت مي‌كند، در اين زمينه برنامه‌هاي بسيار وسيعي را به اجرا گذاشته و موفقيّت‌هاي بسياري را كسب نموده‌اند. بازيافت زباله كه در همه روش‌ها مطرح مي‌شود ، با توجه به مقدار و نوع و مواد متشكله زباله جايگاه اقتصادي ويژه‌اي دارد. ايجاد صنايع كمپوست و ترتيب برنامه‌هاي دفع بهداشتي زباله‌هاي بيمارستاني با دستگاه زباله‌سوز و يا هر روش پيشرفته ديگر و از همه مهمتر بازيافت مواد از زباله در مراكز توليد ، به شكلي كه از هرگونه وابستگي به خارج مبرا باشد، از جمله اهداف اين طرح است.

بازيافت به دو صورت امكان‌پذير است : نخست استفاده مجدد، مانند پركردن مجدد شيشه‌هاي نوشابه و دوم بازيافت ، مانند استفاده مجدد از لاستيكهاي كهنه كه به روكشي براي خيابانها بدل مي‌شوند.

ارزشمندترين مادة بازيافت شده از زباله بر حسب درآمد ، انواع مختلف فلزات است. هر چند كه تعداد زيادي از مواد ديگر زباله مانند استخوان ، كاغذ ، كارتن ، پارچه ، پلاستيك ، مو ، فضولات كشتارگاه‌ها و غيره نيز اهميت ويژه‌اي دارند و ليكن همة مواد بازيافتي از زباله ارزش ورود به صنعت بازيافت را ندارند.

عوامل مؤثر بر بازيافت

يكي از عوامل مؤثر و غالب در بازيافت عامل اقتصادي است. افزايش چشمگير و مؤثر قيمت نفت و محصولات آن محركي است تا تمامي كشورهاي صنعتي نسبت به كشف امكانات بازيافت مواد ، بعنوان جلوگيري از افزايش قيمت نفت اقدام كنند. در زمينة دفن در زمين معمولاً مناطق پست و كم‌ارتفاع به عنوان اراضي محل دفن انتخاب مي‌شوند و نهايتاً پس از فشردن و متراكم كردن جهت جلوگيري از نشت هرگونه مادة سمي به آبهاي زيرزميني ، با لايه‌اي از خاك رس پوشش داده مي‌شوند. بيشتر اين زمين‌ها در شهرهاي بزرگ در نواحي كم جمعيت واقع شده‌اند و كاميونهاي حامل زباله بايد فرسنگ‌ها راه بپيمايند و مقدار زيادي گازوئيل و يا بنزين مصرف كنند تا به جايگاه دفن بهداشتي زباله برسند كه مستلزم هزينه و نيروي كار زيادي است و از اشكالات موجود در روش دفن زباله ، موضوع ناهماهنگي و نامتجانس بودن مواد است.

بازيافت زباله معمولاً بر ساير روش‌هاي دفع همچون دفن يا سوزاندن مقدم است ، زيرا علاوه بر صرفه‌جويي در هزينه ، انرژي و منابع طبيعي ، آلودگي محيط را نيز كاهش مي‌دهد.

طبق يك بررسي، جمع‌آوري مواد قابل بازيافت براي هر تن زباله حدود 35 دلار و دفن روزانه هر تن مواد زائد در يك محل حــدوداً تا 80 دلار هزينه در بردارد. بازيافت تا 50% يا بيشتر حجم مواد پس مانده را كاهش داده و هزينه‌هاي سيستم جمع‌آوري زباله‌ها را بطور مؤثر كاهش مي‌دهد. كشور ژاپن موفق‌ترين برنامه بازيافت را در سطح جهان به خود اختصاص داده است. حدود يك سوم زباله‌هاي ژاپن سوزانده شده و فقط يك ششم آن دفن مي‌گردد(4).

خانواده‌هاي ژاپني پس‌مانده‌هاي خانگي خويش را در هفت قسمت جداگانه و در روزهاي مختلف جمع‌آوري و بازيافت مي‌نمايند.

در آمريكا روزانه تعداد 2 ميليون درخت قطع مي‌شود كه ضرر بزرگي به محيط زيست است. بازيافت كاغذ در يك روز يكشنبه موجب جلوگيري از قطع 7500 درخت مي‌شود و با بازيابي يك تن آلومينيم 4 تن بوكسيت و 700 كيلوگرم ذغال كك نيز ذخيره شده و باعث جلوگيري از ورود 35 كيلوگرم آلومينيم فلورايد به هوا مي‌شود(4).

عــــمل بازيابي مصرف انرژي و آلودگي هوا را كاهش مي‌دهد. با بازيابي بطري‌هاي پلاستيكي 60-50% انرژي مصرفي براي ساختن بـــطري‌هاي نو صرفه‌جويي مي‌شود (4).

در ايران با جمعيت حدود 60 ميليون نفر ، روزانه بيـش از 38 هزار تن زباله توليد مي‌شود كه هزينه‌هاي جمع‌آوري و دفع آنها تنها در شهرها روزانه حدود 21 ميليون تومان برآورد مي‌شود. طبق يك بررسي فقط بهاي كاغذ و كارتن و پلاستيك جدا شده از زباله كه به ترتيب 27/8% و 11/4% كل زباله‌هاي پنج شهر كوچك و بزرگ كشور را تشكيل مي‌دهد كه رقم قابل توجهي است. بررسي‌هاي اخير كه در شهرهاي مختلف كشور انجام گرفته است، نشان مي‌دهد كه مواد آلي از 6/76-35% و كارتن از 7/4 – 9/2% و پلاستيك از 3/6-1/2% مهمترين اجزاي قابل بازيافت زباله كشور ما را تشكيل مي‌دهند (4). و ليكن عليرغم اينكه فرهنگ بازيافت مواد از قديم در ايران موسوم بوده است در سالهاي اخير ، بازيافت بي‌رويه ( زباله دزدي ) مواد بعلت تنوع مواد، در عدم مديريت صحيح و نيز محدوديت ورود مواد اوليه خطرات و بحران‌هاي بهداشتي خاصي را در كشور به وجود آورده است. كاغذ ، آلومينيم ، لاستيك و مواد پلاستيكي و شيشه از جمله زوايد بسيار با ارزش هستند كه مي‌توان آنها را بازيابي كرد.

بازيافت كاغذ

معمولاً كاغذهاي باطله مثل روزنامه ، مجلات و غيره قابل بازيافت هستند ، ولي كاغذ شيرهاي پاكتي ، نوشابه‌ها، كاغذهـــاي فتوكپي ، آلومينيومي و شايد كامپيوتري براي استفادة مجدد چندان مناسب نيستند. استفاده مجدد از پس‌مانده‌هاي كاغذي موجب احياي جنگلها و منابع طبيعي مي‌گردد كه خود اقدامي اساسي براي مقابله با آلودگي هواست. منافع اقتصادي و عدم وابستگي در جهت ورود خمير كاغذ از خارج ، محاسن زير را نيز در پي دارد :

صرفه‌جويي در مصرف انرژي ، كمك مستقيم به سيستم

جمع‌آوري و دفع زباله‌هاي توليدي ، كاهش بار آلودگي و نهايتاً عادت دادن مردم به جلوگيري از اسراف و تبذير از نتايج بازيافت كاغذ است.

در كشور ما مصرف سرانة كاغذ سالانه بالغ بر 11 كيلوگرم است. توليد يك تن خمير كاغذ 40 كيلوگرم ضايعات آلوده‌ساز وارد محيــط مي‌كند كه از جنبه بهداشتي قابل تعمق است (4). محاسبه كلي بهاي كاغذهاي بازيافت شده از زباله در جهان مي‌تواند سهم عظيمي از هزينه‌هاي جمع‌آوري و دفع زباله را بخوبي جبران نمايد و تحقيقات نشان داده است كه اگر در پروسه توليد كاغذ ، مقداري كاغذ باطله به مخلوط اصلي اضافه شود به همان مقدار از بار آلودگي آب و هواي حاصل از اين پروسه كاسته مي‌شود.

بازيافت پلاستيك

مصرف پلاستيك به علت سبكي وزن و عدم شكستگي بسيار رايج است و به ندرت در اثر تجزيه بيولوژيكي و شيميايي از بين مي‌رود. پلاستيك‌ها يكي از منابع عمده ايجاد زباله هستند. مواد پلاستيكي از نظر بازيافت طبقه‌بندي شده و با خواص مختلف حرارتي مثلاً از نوع ترموپلاستيك‌ها تقسيم مي‌شوند. از اين مواد معمولاً پلاستيك‌هاي نرم ، بطري‌هاي فشارپذير ، گلدان اسفنجي ، پرده‌هاي روشن و غيره و يا فيلم و ورقه‌هاي پلاستيكي ساخته مي‌شود. اگر اين مواد در انواع ويژه جداسازي شوند، مي‌توان دوباره آنها را ذوب كرد و به محصولات جديد و مفيد ديگري تبديل نمود. مثلاً مي‌توان پلي‌اتيلن ، تري‌فتالات را از بطري‌هاي نرم نوشابه‌ها بازيابي كرد و از آن بالش ، لباس اسكي و كيسه‌خواب ساخت. از مخلوط اين پلاستيك‌ها با يكديگر پايه‌هاي زهكشي ، نرده‌هاي پلاستيكي ، بلوك‌هاي سنگ فرش ، تسمه نقاله و ديگر لوازم مشابه قابل تهيه است. بر اساس قوانين بهداشتي ، ساخت ظروف غذا يا نوشابه از پلاستيك‌هاي بازيافت شده ممنوع است. دسته‌اي از پلاستيكها قابليت ذوب ندارند كه پلاستيك‌هاي سخت هستند كه نه قابل سوخت هستند ، نه قابل بازيافت. بنابراين دفن دائم آنها تنها راه محوشان به شمار مي‌رود.

استفاده از مواد پلاستيكي براي كفپوش ، ايزولاسيون و در ماشين‌آلات و استفاده از مواد پلاستيكي در بسته‌بندي به جاي كاغذ يا كاربرد آن به جاي شيشه و چوب براي صرف هزينه كمتر نيز خود يكي از علل ازدياد آنهاست. قابل توجه است كه برخي از مخازن و ديگهاي حرارتي حتي لوله‌هاي فشار قوي بخارآب از مواد پلاستيكي ساخته مي‌شود.

جلوگيري از اتلاف منابع مالي و طبيعي كشور كه براي توليد پلاستيك مورد استفاده قرار مي‌گيرد ، جلوگيري از ورود مواد اوليه و وابستگي به خارج ، حفاظت محيط زيست و جلوگيري از انتشار آلودگي به آب ، خاك و هوا از محسنات بازيافت پلاستيك است. متأسفانه پلاستيك‌هاي بيمارستاني به علت مرغوبيت و رنگي نبودن خريداران زيادي دارد كه مخاطرات بهداشتي آن را بيشتر مي‌كند.

بازيافت فلزات آهني

بازيافت فلزات آهني جزئي از صنعت آهن و فولادي به حساب مي‌آيد. توليد فولاد و چدن هميشه با بازيافت مواد زائد همراه بوده است. كيفيت بازيافت اين مواد به خلوص آنها و مواد اوليه متشكله آنها بستگي دارد.

بازيافت فلزات غيرآهني

ارزش فلزات غير آهني در مقايسه با ساير مواد موجود در زباله‌هاي شهري بسيار بالاست. اخيراً ازدياد قوطي‌‌هاي آلومينيمي در زباله‌هاي شهري نيز ديده مي شود و نتايج بازيافت آن بسيار خوب است و صنايع خاصي نير بدين منظور بوجود آمده‌اند.

فلز مس در زباله از سيم‌كشي‌ها، وسايل متروكه و لوازم برنجي به دست‌ مي‌آيد، سرب از پس‌مانده‌هاي صنايع بطري سازي و لوله‌كشي جدا مي‌شود.

بازيافت شيشه

علاوه بر كمبود مواد خام اوليه كه براي بازيافت شيشه خود دليل موجهي است، استفاده از شيشه‌هاي دست دوم (خرده‌شيشه) نيز از نظر اقتصادي بسيار مقرون به صرفه است، زيرا نقطه ذوب خرده‌شيشه از مواد خام اوليه پايين‌تر بوده و باعث كاهش مصرف سوخت مي‌گردد. كاهش هزينه، كاهش زمان و نقصان آلودگي از مزاياي ديگر استفاده از خرده شيشه مي‌باشد كه در خور اهميت هستند.

بازيافت لاستيك

افزايش لاستيك‌هاي مستعمل در سالهاي اخير مشكلات زيادي را در سطح جهان به وجود آورده است. در بسياري از موارد لاستيك‌هاي غير مستعمل روي هم انباشته شده و به شكل كوهي از زباله مناظر زشتي را بوجود آورده و خطر آتش‌سوزي را نير همراه دارد. دودهاي سياه و مضر در اثر سوختن حتي يك حلقه لاستيك، مناطق بسيار وسيعي را آلوده كرده و محيط زيست را به مخاطره مي‌اندازد. اخيراً به وسيله ماشين‌هاي جديد و پر قدرت، لاستيك‌هاي كهنه آسياب شده و پس از ذوب به لاستيك‌هاي جديدي تبديل مي‌شوند.

اگر ضايعات لاستيك‌ها را با آسفالت خيابانها مخلوط كنند روكش با دوامي براي سطح جاده‌ها و باند فرودگاهها بوجود مي‌آيد. روكش مخلوط شده از لاستيك‌هاي باز يافتي در آسفالت خيابان به سادگي ترك نخورده و موجب صرفه‌جويي ميليونها دلار در بازسازي ، لكه‌گيري و جلوگيري از آسفالت دوباره خيابان‌ها مي‌گردد.

بازيافت پس‌مانده‌هاي آلي

مواد آلي مربوط به آشپزخانه، سبزي‌ها و گياهان زائد پس مانده‌هاي آلي هستند كه توسط ميكروارگانيسم‌ها تجزيه شده و قادرند ميلياردها متر مكعب گاز متان توليد كنند. تجزيه پس‌مانده‌هاي آلي به جاي دفن، داراي دو مزيت كودسازي و توليد گاز متان است. نوعي از منابع بزرگ پس مانده‌هاي جامد خانگي، پوشك بچه‌هاست. شركت پروكترگمبل در آمريكا پس از جداسازي پوشش پلاستيكي و ضد عفوني لاية جاذب اين پوشكها آنها را به كود تبديل كرده و مورد مصرف قرار داده است.

كود كمپوست تهيه شده در كشورهاي اروپايي كه حدود 14درصد افزايش محصول ايجاد مي‌كند، به كشورهاي آسيايي مثل عربستان صادر مي‌شود. كودسازي از زباله در مقياس كوچك و با روشهاي بسيار ساده سنتي براي شهرهاي نه چندان بزرگ به خوبي امكان‌پذير است. در مورد استفاده از انرژي و توليد گاز متان از فضولات شهري و روستايي در سالهاي اخير توجه ويژه‌اي مبذول شده است.

از آنجائي كه مبحث دفع زباله‌ها در مورد زباله‌هاي سمّي و خطرناك، از جمله موضوعاتي است كه در حال حاضر مورد بررسي است ، نكاتي از مشكلات دفع زباله‌هاي خطرناك و سمّي به منظور ايجاد انگيزه در تفكيك زباله‌ها در مبداء به خاطر داشتن اين نكته كه مشكلات زباله‌ها به اين موارد محدود نمي‌شود ، مطرح مي‌گردد. در كشورهاي پيشرفته بعد از بازيافت اوليه مواد ، بازيافت و دفع زباله‌هاي خطرناك مورد تحقيق است و دغدغة آنها از دفع زباله به صورت عام گذشته است. بازيافت در ايران 10 درصد و در ژاپن 50% است (4).

زباله‌هاي سمي و خطرناك

مواد زائد خطرناك ، مواد زائد جامد يا مايعي هستند كه بعلت كميّت ، غلظت و يا كيفيت فيزيكي و شيميايي يا بيولوژيكي مي‌توانند موجب ازدياد مرگ و مير يا ناراحتي و بيماريهاي بسيار جدي شوند. اين زوائد ممكن است خصوصياتي از قبيل انفجاري بودن ، شعله‌ور شدن ، راديواكتيو و يا سمي و شيميايي بودن داشته باشند. اين مواد به صورت مايع ، جامد ، خميري و يا گازي شكل وجود دارند كه بايد از نظر ايجاد آلودگي در آب ، هوا و خاك كنترل شوند. آنچه بايد در اين زمينه انجام بگيرد :

•  مواد مصرفي را پس از خريد تماماً مصرف كنيد و مازاد آن را به كسي كه نياز دارد بدهيد. اگر مايليد چيزي را نگه داريد آن را در ظرف اصلي منحصر به خودش كه داراي برچسب صحيحي باشد ، قرار دهيد.

•  سوخت ديزل ، نفت سفيد ، گريس و چربي و روغن موتور آلوده شده يا مستعمل را به مراكز سرويس خودرو ، ايستگاههاي بازيابي روغن يا مراكز مجاز جمع‌آوري بدهيد.

•  باطري كهنه اتومبيل را در زباله‌دان نيندازيد ، آن را به مراكز مجاز برگردانيد ، ظروف و قوطي‌هاي سمي را وقتي كه خالي شدند عمل كنيد. پيش از دور انداختن قوطي‌ها ، همواره آنهايي را كه حاوي مواد زيان‌آور هستند ، كاملاً مشخص كنيد.

•  همه دستورالعمل‌هاي توصيه شده روي برچسب قوطي‌ها را رعايت كنيد.

•  تمامي قوطي‌هاي اسپري‌كننده را بوسيله فشردن دكمه آنها كاملاً خالي كنيد تا هيچ ماده‌اي پيش از پيچاندن آنها در روزنامه و دورانداختنشان با ساير زباله‌ها درون آنها باقي نمانده باشد. هرگز قوطيهاي خالي ايروسل را در كوره يا دستگاه پرس نيندازيد.

•  درمورد هر ماده‌اي كه فكر مي‌كنيد از لحاظ دفع مسئله‌ساز باشد، با اداره بهداشت يا نمايندگي محيط زيست محلي تماس بگيريد.

•  براي اطلاع از نوع و نحوه سيستمهاي دفع زباله جامعه‌اي كه در آن بسر مي‌بريد ، با بهداشت محيط محل تماس بگيريد تا مشخص شود چه مواردي را نبايد همراه با سيستم معمول جمع‌آوري زباله شهري دفع كرد.

•  مايعات شيميايي را روي زمين جاري نساخته و يا داخل مجاري فاضلاب رها نكنيد.

•  ظروف و قوطي‌هاي مواد شيميايي خالي را در حياط خانه دفع نكنيد.

•  ظروف و قوطي‌هاي حاوي ته‌مانده مواد شيميايي را نسوزانيد.

•  هرگز قوطي‌هاي حشره‌كش يا مواد شيميايي را براي مقاصد ديگر مورد استفاده قرار ندهيد ، زيرا پس مانده مواد درون قوطي با موادي كه دفعتاً در آن ريــــخته شود، واكنش نشان داده و مسئله‌ساز خواهد شد.

•  از به كار بردن مجدد قوطي‌هاي اسپري‌كننده اجتناب كنيد.

•  فضولات شيميايي را با يكديگر مخلوط نكنيد.

•  هيچ ماده شيميايي را در امتداد جاده‌ها رها نكنيد.

مواد زائد راديواكتيو يا زباله‌هاي اتمي مواد و عناصري كه از خود پرتوهاي يونيزه ساطع كنند ، مواد راديواكتيو ناميده مي‌شوند. چون اين مواد باعث بروز خطرات بهداشتي و ناراحتي‌هاي ويژه‌اي براي انسان و موجودات محيط زيست مي‌شوند ، در طبقه‌بندي مواد زائد سمي و خطرناك منظور شده‌اند.

خصوصيات زباله‌هاي هسته‌اي هنگام دفع عبارتست از :

•  جامد بودن.

•  هدايت گرمايي مناسب.

•  حداقل حلاليت در آب و كنترل نشت آن.

•  مقاوم در برابر تجزيه‌هاي شيميايي ، تشعشعات دروني ، ضربه و فشار.

•  حداقل حجم ممكن.

خطرات و زيانهاي زباله اتمي يكسان نبوده به نوع و ميزان مواد راديواكتيو موجود در آنها بستگي تام دارد. با توجه به مقدار مواد راديواكتيو و خاصيت زيان‌بخشي اينگونه مواد ، آنها به سه گروه تقسيم‌بندي مي‌شوند :

الف ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو قوي.

ب ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو متوسط.

ج ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو ضعيف.

زبالــــــــه‌هاي داراي مواد راديواكتيو قوي عموماً در

نيروگاه‌هاي هسته‌اي بوجود مي‌آيند كه بسيار قوي است.

زباله‌هاي داراي مواد راديواكتيو متوسط نيز در نيروگاه‌هاي اتمي هنگام بازيابي از ميله‌هاي سوخت و همچنين در زمان توليد عناصر سوخت اتمي حاصل مي‌شوند. زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو ضعيف در تمامي اماكني كه انسان ، به نحوي با اشعه راديواكتيو سروكار داشته باشد مانند لابراتورهاي تحقيقاتي و پزشكي به دست مي‌آيند.

مهمترين آسيب‌هاي ناشي از زباله‌هاي اتمي : بيماري‌هاي سرطاني و ايجاد اختلال در ژن‌ها، هستند.

مدت زمان خطر زباله‌ها بين چند ثانيه تا چندين ميليون سال متفاوت است. خوشبختانه قسمت عمده زباله‌هاي اتمي دنيا از نوع كوتاه عمر و يا زودگذر و زوداثر هستند.

مواد زائد شيميايي مواد شيميايي و پس مانده آنها جزء گروه موادي هستند كه به سادگي نمي‌توان از خواص آني و يا آتي آنها چشم پوشيد. بيشتر زباله‌هاي شيميايي خطرناك در چهار گروه اصلي طبقه‌بندي مي‌شوند :

الف ) مواد آلي.

ب ) فلزات و مواد معدني شامل نمك‌ها ، اسيدها و بازها.

ج ) مواد قابل احتراق.

د ) مواد قابل انفجار.

اين گونه مواد ابتدا در مخازن ويژه‌اي جمع‌آوري شده و پس از انبار كردن اگر جامد باشند، با مخازن و در حالت مايع به وسيله پمپاژ به درون خودروهاي مجهز به علائم ويژه انتقال مي‌يابند. مخازن يا شبكه‌هاي جمع‌آوري مواد در بسياري از موارد مهر و موم شده و تحت كنترل شديد قرار مي‌گيرند. تماس مستقيم دست با اين گونه مواد در همه مراحل شديداً ممنوع اعلام گرديده است.

مــــديريت مواد زائد خطرناك شامل كاهش مواد زائد تصفيه و دفع است. روشهاي تصفيه‌اي كه قبل از دفع مواد زائد انجام مي‌شوند، عبارتند از : سم‌زدايي مواد خطرناك ، جداسازي و تغليظ اين مواد و تثبيت و جامد نمودن به منظور جلوگيري از نشت مواد زائد ، دفن در زمين آخرين مرحله مديريت مواد خطرناك مي‌باشد.

بحث و نتيجه‌گيري

يافته‌هاي آماري نشان مي‌دهند كه در هر روز تقريباً 30 هزار تن و در سال بيش از 9 ميليون تن زباله در كشور جمع‌آوري مي‌شود كه قسمت اعظم اين مواد قابل بازيافت است. براي مثال روزانه 5000 تن زباله‌ نان خشك و سالانه 182500 تن نان خشك بعنوان مواد دورريختني وارد سيستم مواد زائد مي‌شود كه اگر بطور جداگانه جمع‌آوري شود، مي‌توان از آن استفاده‌هاي متعدد بعمل آورد (7).

طبق آمار سرانه مصرف در كشور ما در بعضي موارد زياد است كه خود اين مصرف زياد باعث افزايش توليد زباله مي‌شود. اولين نكته در اين خصوص مصرف بهينه و جلوگيري از تبديل امكانات به زباله است.

مقام معظم رهبري فرموده‌اند: ‹‹ من شنيدم طبق برخي آمارهايي كه به ما دادند مقدار ضايعات نان ما برابر است با مقدار ناني كه ما از خارج وارد مي‌كنيم آيا اين جاي تأسف نيست؟ ›› (8).

•  ايران ، ژاپن و روسيه كمتر از 45% شكر مورد نياز خود را از داخل تأمين مي‌كنند ، سرانه شكر در ايران 28 كيلوگرم و در چين 7 كيلوگرم ذكر شد (8).

•  واردات كالاهاي اساسي (گندم ، برنج ، ذرت ، شكر) يك سوم درآمد ارزي كشور را مي‌بلعد(8).

•  عمر متوسط اسكناس‌ها در ايران 3 سال و در كشورهاي پيشرفته بيش از 10 سال است. ما در سال 700 ميليون برگ اسكناس را از چرخه خارج مي‌كنيم كه اين جايگزيني اسكناس فرسوده و جمع‌آوري آنها هر سال 100 ميليارد ريال هزينه بر دولت تحميل مي‌كند (8).

•  هرسال 30% محصولات غذايي در ايران ضايع مي‌شود كه ارزش آن حدود 15 ميليارد تومان است(8).

•  هر عدد انار در ژاپن 5 دلار بفروش مي‌رسد ؛ قيمت 6 عدد انار برابر يك بشكه نفت است(8).

•  ارزش صادرات يك بشكه رب معادل 6 بشكه نفت و ارزش صادرات 2 كارتن ترشي برابر با يك بشكه نفت است (8).

يكي از صفات خداوند متعال «غيور» است. غيرتمندي صفتي است الهي كه پهنة وسيعي از مسئوليت را پيش روي انسان‌ها مي‌گشايد. اسراف و تبذير در امكانات، يك منكـَر ديني ، اقتصادي و اجتماعي است.

مقام معظم رهبري فرموده‌اند: « در سطح جامعه منكراتي وجود دارد كه مي‌شود از آنها نهي كرد و بايد نهي كرد ، از جمله اتلاف منابع عمومي و حياتي ، اسراف در نان ، اين همه ضايعات نان داريم؛ اين منكر است. يك منكر ديني ، اقتصادي و اجتماعي است .»

در ژاپن براي دفع زباله ، زباله‌هاي فشرده شده را داخل تور سيمي قرار داده و مدت 10 دقيقه در قير مذاب يا سيمان مايع نگهداري مي‌كنند و بعداً بلوكهاي حاصل را به مصرف مي‌رسانند (شكل 1) (2).

در برخي نقاط دنيا كه زمين كافي براي دفن زباله به طور بهداشتي در اختيار ندارند، اقدام به احداث جزاير مصنوعي كرده و جزيره را با زباله به وجود مي‌آورند. براي اين كار قسمتي از آب دريا را محصور كرده و پس از تخليه آب آن زباله را در آن ريخته و به ازاء هر متر زباله 20-25 خاك ريخته و پس از فشرده شدت عمليات را به همــــان

شكل شماره «1»

منوال ادامه داده تا جزيره كاملاً پر گردد و سطحي از آب دريا بالا بيايد بعد از اينكه ساختمان جزيره به پايان رسيد خيابانهاي لازم در آن احداث كرده و پس از كاشتن درخت و نباتات ديگر بعنوان پارك عمومي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. (شكل«5») قسمتي از جزيره مصنوعي را در ساحل توكيو نشان مي‌دهد (2).

بحث اقتصادي بازيافت بحدي وسيع است كه طبق مقاله‌اي درآمد كارخانه‌اي با بازيافت از 200 ميليون دلار به 6 بيليون دلار رسيد (5) به ازاي 340 كمپاني جداسازي 148 ايستگاه انتقال 151 زمين دفن زباله 95 مركز احيا در

42 ايالت قرار دارد (5).

در سطح دنيا پس مانده 20% و در ايران 76% زباله را شامل مي‌شود (4).

سرانة مصرف از دهة 60-50 از 480 گرم به 760 گرم در دهة 70 رسيده است(4).

جداسازي زباله‌ها فقط در حد تر و خشك مصرف كمتر انرژي ، آلودگي كمتر هوا ، آب ، محيط و زمين دفن زباله را به همراه دارد.

جداسازي پلاستيكها و كاغذ و شيشه از زباله‌ها بهداشت و كيفيت بالاتر مواد بازيافتي را به همراه دارد.

پيشنهادات

• 1. مصرف بهينه و جلوگيري از اسراف و تبذير.

• 2. تبليغات در اين زمينه از سوي رسانه‌‌هاي عمومي بخصوص راديو و تلوزيون.

• 3. تفكيك زباله‌ها در مبدأ.

• 4. بازيافت از زباله‌هاي تفكيك شده توسط مسئولين امر.  

مواد زائد جامعه كه پس‌مانده ناخواسته زندگي بشري است ،خود موجبات مسائلي نظير انتقال بيماريها ، ازدياد حشرات موذي و موش، بو و منظره نامطبوع و گاهي اوقات آتش سوزي و تصادفات و صدمات بدني گرديده است. ازدياد جمعيت از يك طرف و افزايش توليد سرانه مواد زائد از خانه‌ها ، كارخانه‌ها و مؤسسات و تخريب و تغييرات در بناها و فضاهاي سبز و گياهان از طرف ديگر ابعاد مسأله را از نظر حجم مواد و مسائل حمل و نقل و دفع نهايي بصورت تصاعدي افزايش داده است ؛ زيرا دفع ميزان محدود مواد زائد آسان است ولي وقتي به هزاران تن در روز افزايش يافت ، مسائل پخش در محيط و بيماريهاي منتشره توسط مگس ، سوسك ، موش ، گربه ، سگ و مسائل ماشين‌آلات حمل و نقل و هزينه تهيه وسائل انتقال و دفن يا دفع نهايي به طريق ديگر همگي در هم ضرب مي‌شود و ابعاد بهداشتي و اقتصادي مسأله به حالت وحشتناكي بزرگ و مشكل‌آفرين خواهند شد.

عدم مديريت صحيح و مقررات صريح براي جمع‌آوري و دفع و بازيافت بيش از 38 هزار تن زباله در روز در ايران كه تقريباً 76% آن مواد قابل تبديل به كود بوده و هزاران تن پلاستيك و كاغذ و كارتن را در بردارد ، اكنون به شكلي بي‌رويه به دل خاك سپرده شده و يا در حوالي شهرها پراكنده مي‌شوند كه صرف‌نظر از خطرات بهداشتي زيانهاي اقتصادي كلاني را نيز در بردارند.

طبق يك محاسبة كلي هموطنان ما در زمينه‌هاي مختلف سالانه متحمل هزينه‌هايي حدود 8 ميليارد تومان براي جمع‌آوري و دفع زباله مي‌شوند كه قسمت بزرگي از آن با اعمال مديريت صحيح و بكارگيري تكنولوژي مناسب كاهش پذير است ؛ زيرا 80% اين هزينه به مخارج پرسنلي و ماشين‌آلاتي منحصر مي شود كه صرف جمع‌آوري و حمل زباله مي‌گردد و مبادرت به بازيافت مواد از زباله كه استفاده مجدد از آنها را در پي دارد ، پاسخ‌گوي بسياري از هزينه‌هاي گزاف دفع زباله مي‌شود. كاهش 50% از حجم زباله‌هاي شهري در اثر بازيافت ، صرفه‌جويي در مواد اوليه و كاهش آلودگي‌هاي محيط زيست كه مثلاً در اثر بازيافت كاغذ ، 74% در آلودگي هوا و 35% در آلودگي آب بررسي شده است (4). بين كشورهاي جهان آلمان ، انگليس ، هلند و به ويژه ژاپن كه نيمي از زباله‌هاي خود را بازيافت مي‌كند، در اين زمينه برنامه‌هاي بسيار وسيعي را به اجرا گذاشته و موفقيّت‌هاي بسياري را كسب نموده‌اند. بازيافت زباله كه در همه روش‌ها مطرح مي‌شود ، با توجه به مقدار و نوع و مواد متشكله زباله جايگاه اقتصادي ويژه‌اي دارد. ايجاد صنايع كمپوست و ترتيب برنامه‌هاي دفع بهداشتي زباله‌هاي بيمارستاني با دستگاه زباله‌سوز و يا هر روش پيشرفته ديگر و از همه مهمتر بازيافت مواد از زباله در مراكز توليد ، به شكلي كه از هرگونه وابستگي به خارج مبرا باشد، از جمله اهداف اين طرح است.

بازيافت به دو صورت امكان‌پذير است : نخست استفاده مجدد، مانند پركردن مجدد شيشه‌هاي نوشابه و دوم بازيافت ، مانند استفاده مجدد از لاستيكهاي كهنه كه به روكشي براي خيابانها بدل مي‌شوند.

ارزشمندترين مادة بازيافت شده از زباله بر حسب درآمد ، انواع مختلف فلزات است. هر چند كه تعداد زيادي از مواد ديگر زباله مانند استخوان ، كاغذ ، كارتن ، پارچه ، پلاستيك ، مو ، فضولات كشتارگاه‌ها و غيره نيز اهميت ويژه‌اي دارند و ليكن همة مواد بازيافتي از زباله ارزش ورود به صنعت بازيافت را ندارند.

عوامل مؤثر بر بازيافت

يكي از عوامل مؤثر و غالب در بازيافت عامل اقتصادي است. افزايش چشمگير و مؤثر قيمت نفت و محصولات آن محركي است تا تمامي كشورهاي صنعتي نسبت به كشف امكانات بازيافت مواد ، بعنوان جلوگيري از افزايش قيمت نفت اقدام كنند. در زمينة دفن در زمين معمولاً مناطق پست و كم‌ارتفاع به عنوان اراضي محل دفن انتخاب مي‌شوند و نهايتاً پس از فشردن و متراكم كردن جهت جلوگيري از نشت هرگونه مادة سمي به آبهاي زيرزميني ، با لايه‌اي از خاك رس پوشش داده مي‌شوند. بيشتر اين زمين‌ها در شهرهاي بزرگ در نواحي كم جمعيت واقع شده‌اند و كاميونهاي حامل زباله بايد فرسنگ‌ها راه بپيمايند و مقدار زيادي گازوئيل و يا بنزين مصرف كنند تا به جايگاه دفن بهداشتي زباله برسند كه مستلزم هزينه و نيروي كار زيادي است و از اشكالات موجود در روش دفن زباله ، موضوع ناهماهنگي و نامتجانس بودن مواد است.

بازيافت زباله معمولاً بر ساير روش‌هاي دفع همچون دفن يا سوزاندن مقدم است ، زيرا علاوه بر صرفه‌جويي در هزينه ، انرژي و منابع طبيعي ، آلودگي محيط را نيز كاهش مي‌دهد.

طبق يك بررسي، جمع‌آوري مواد قابل بازيافت براي هر تن زباله حدود 35 دلار و دفن روزانه هر تن مواد زائد در يك محل حــدوداً تا 80 دلار هزينه در بردارد. بازيافت تا 50% يا بيشتر حجم مواد پس مانده را كاهش داده و هزينه‌هاي سيستم جمع‌آوري زباله‌ها را بطور مؤثر كاهش مي‌دهد. كشور ژاپن موفق‌ترين برنامه بازيافت را در سطح جهان به خود اختصاص داده است. حدود يك سوم زباله‌هاي ژاپن سوزانده شده و فقط يك ششم آن دفن مي‌گردد(4).

خانواده‌هاي ژاپني پس‌مانده‌هاي خانگي خويش را در هفت قسمت جداگانه و در روزهاي مختلف جمع‌آوري و بازيافت مي‌نمايند.

در آمريكا روزانه تعداد 2 ميليون درخت قطع مي‌شود كه ضرر بزرگي به محيط زيست است. بازيافت كاغذ در يك روز يكشنبه موجب جلوگيري از قطع 7500 درخت مي‌شود و با بازيابي يك تن آلومينيم 4 تن بوكسيت و 700 كيلوگرم ذغال كك نيز ذخيره شده و باعث جلوگيري از ورود 35 كيلوگرم آلومينيم فلورايد به هوا مي‌شود(4).

عــــمل بازيابي مصرف انرژي و آلودگي هوا را كاهش مي‌دهد. با بازيابي بطري‌هاي پلاستيكي 60-50% انرژي مصرفي براي ساختن بـــطري‌هاي نو صرفه‌جويي مي‌شود (4).

در ايران با جمعيت حدود 60 ميليون نفر ، روزانه بيـش از 38 هزار تن زباله توليد مي‌شود كه هزينه‌هاي جمع‌آوري و دفع آنها تنها در شهرها روزانه حدود 21 ميليون تومان برآورد مي‌شود. طبق يك بررسي فقط بهاي كاغذ و كارتن و پلاستيك جدا شده از زباله كه به ترتيب 27/8% و 11/4% كل زباله‌هاي پنج شهر كوچك و بزرگ كشور را تشكيل مي‌دهد كه رقم قابل توجهي است. بررسي‌هاي اخير كه در شهرهاي مختلف كشور انجام گرفته است، نشان مي‌دهد كه مواد آلي از 6/76-35% و كارتن از 7/4 – 9/2% و پلاستيك از 3/6-1/2% مهمترين اجزاي قابل بازيافت زباله كشور ما را تشكيل مي‌دهند (4). و ليكن عليرغم اينكه فرهنگ بازيافت مواد از قديم در ايران موسوم بوده است در سالهاي اخير ، بازيافت بي‌رويه ( زباله دزدي ) مواد بعلت تنوع مواد، در عدم مديريت صحيح و نيز محدوديت ورود مواد اوليه خطرات و بحران‌هاي بهداشتي خاصي را در كشور به وجود آورده است. كاغذ ، آلومينيم ، لاستيك و مواد پلاستيكي و شيشه از جمله زوايد بسيار با ارزش هستند كه مي‌توان آنها را بازيابي كرد.

بازيافت كاغذ

معمولاً كاغذهاي باطله مثل روزنامه ، مجلات و غيره قابل بازيافت هستند ، ولي كاغذ شيرهاي پاكتي ، نوشابه‌ها، كاغذهـــاي فتوكپي ، آلومينيومي و شايد كامپيوتري براي استفادة مجدد چندان مناسب نيستند. استفاده مجدد از پس‌مانده‌هاي كاغذي موجب احياي جنگلها و منابع طبيعي مي‌گردد كه خود اقدامي اساسي براي مقابله با آلودگي هواست. منافع اقتصادي و عدم وابستگي در جهت ورود خمير كاغذ از خارج ، محاسن زير را نيز در پي دارد :

صرفه‌جويي در مصرف انرژي ، كمك مستقيم به سيستم

جمع‌آوري و دفع زباله‌هاي توليدي ، كاهش بار آلودگي و نهايتاً عادت دادن مردم به جلوگيري از اسراف و تبذير از نتايج بازيافت كاغذ است.

در كشور ما مصرف سرانة كاغذ سالانه بالغ بر 11 كيلوگرم است. توليد يك تن خمير كاغذ 40 كيلوگرم ضايعات آلوده‌ساز وارد محيــط مي‌كند كه از جنبه بهداشتي قابل تعمق است (4). محاسبه كلي بهاي كاغذهاي بازيافت شده از زباله در جهان مي‌تواند سهم عظيمي از هزينه‌هاي جمع‌آوري و دفع زباله را بخوبي جبران نمايد و تحقيقات نشان داده است كه اگر در پروسه توليد كاغذ ، مقداري كاغذ باطله به مخلوط اصلي اضافه شود به همان مقدار از بار آلودگي آب و هواي حاصل از اين پروسه كاسته مي‌شود.

بازيافت پلاستيك

مصرف پلاستيك به علت سبكي وزن و عدم شكستگي بسيار رايج است و به ندرت در اثر تجزيه بيولوژيكي و شيميايي از بين مي‌رود. پلاستيك‌ها يكي از منابع عمده ايجاد زباله هستند. مواد پلاستيكي از نظر بازيافت طبقه‌بندي شده و با خواص مختلف حرارتي مثلاً از نوع ترموپلاستيك‌ها تقسيم مي‌شوند. از اين مواد معمولاً پلاستيك‌هاي نرم ، بطري‌هاي فشارپذير ، گلدان اسفنجي ، پرده‌هاي روشن و غيره و يا فيلم و ورقه‌هاي پلاستيكي ساخته مي‌شود. اگر اين مواد در انواع ويژه جداسازي شوند، مي‌توان دوباره آنها را ذوب كرد و به محصولات جديد و مفيد ديگري تبديل نمود. مثلاً مي‌توان پلي‌اتيلن ، تري‌فتالات را از بطري‌هاي نرم نوشابه‌ها بازيابي كرد و از آن بالش ، لباس اسكي و كيسه‌خواب ساخت. از مخلوط اين پلاستيك‌ها با يكديگر پايه‌هاي زهكشي ، نرده‌هاي پلاستيكي ، بلوك‌هاي سنگ فرش ، تسمه نقاله و ديگر لوازم مشابه قابل تهيه است. بر اساس قوانين بهداشتي ، ساخت ظروف غذا يا نوشابه از پلاستيك‌هاي بازيافت شده ممنوع است. دسته‌اي از پلاستيكها قابليت ذوب ندارند كه پلاستيك‌هاي سخت هستند كه نه قابل سوخت هستند ، نه قابل بازيافت. بنابراين دفن دائم آنها تنها راه محوشان به شمار مي‌رود.

استفاده از مواد پلاستيكي براي كفپوش ، ايزولاسيون و در ماشين‌آلات و استفاده از مواد پلاستيكي در بسته‌بندي به جاي كاغذ يا كاربرد آن به جاي شيشه و چوب براي صرف هزينه كمتر نيز خود يكي از علل ازدياد آنهاست. قابل توجه است كه برخي از مخازن و ديگهاي حرارتي حتي لوله‌هاي فشار قوي بخارآب از مواد پلاستيكي ساخته مي‌شود.

جلوگيري از اتلاف منابع مالي و طبيعي كشور كه براي توليد پلاستيك مورد استفاده قرار مي‌گيرد ، جلوگيري از ورود مواد اوليه و وابستگي به خارج ، حفاظت محيط زيست و جلوگيري از انتشار آلودگي به آب ، خاك و هوا از محسنات بازيافت پلاستيك است. متأسفانه پلاستيك‌هاي بيمارستاني به علت مرغوبيت و رنگي نبودن خريداران زيادي دارد كه مخاطرات بهداشتي آن را بيشتر مي‌كند.

بازيافت فلزات آهني

بازيافت فلزات آهني جزئي از صنعت آهن و فولادي به حساب مي‌آيد. توليد فولاد و چدن هميشه با بازيافت مواد زائد همراه بوده است. كيفيت بازيافت اين مواد به خلوص آنها و مواد اوليه متشكله آنها بستگي دارد.

بازيافت فلزات غيرآهني

ارزش فلزات غير آهني در مقايسه با ساير مواد موجود در زباله‌هاي شهري بسيار بالاست. اخيراً ازدياد قوطي‌‌هاي آلومينيمي در زباله‌هاي شهري نيز ديده مي شود و نتايج بازيافت آن بسيار خوب است و صنايع خاصي نير بدين منظور بوجود آمده‌اند.

فلز مس در زباله از سيم‌كشي‌ها، وسايل متروكه و لوازم برنجي به دست‌ مي‌آيد، سرب از پس‌مانده‌هاي صنايع بطري سازي و لوله‌كشي جدا مي‌شود.

بازيافت شيشه

علاوه بر كمبود مواد خام اوليه كه براي بازيافت شيشه خود دليل موجهي است، استفاده از شيشه‌هاي دست دوم (خرده‌شيشه) نيز از نظر اقتصادي بسيار مقرون به صرفه است، زيرا نقطه ذوب خرده‌شيشه از مواد خام اوليه پايين‌تر بوده و باعث كاهش مصرف سوخت مي‌گردد. كاهش هزينه، كاهش زمان و نقصان آلودگي از مزاياي ديگر استفاده از خرده شيشه مي‌باشد كه در خور اهميت هستند.

بازيافت لاستيك

افزايش لاستيك‌هاي مستعمل در سالهاي اخير مشكلات زيادي را در سطح جهان به وجود آورده است. در بسياري از موارد لاستيك‌هاي غير مستعمل روي هم انباشته شده و به شكل كوهي از زباله مناظر زشتي را بوجود آورده و خطر آتش‌سوزي را نير همراه دارد. دودهاي سياه و مضر در اثر سوختن حتي يك حلقه لاستيك، مناطق بسيار وسيعي را آلوده كرده و محيط زيست را به مخاطره مي‌اندازد. اخيراً به وسيله ماشين‌هاي جديد و پر قدرت، لاستيك‌هاي كهنه آسياب شده و پس از ذوب به لاستيك‌هاي جديدي تبديل مي‌شوند.

اگر ضايعات لاستيك‌ها را با آسفالت خيابانها مخلوط كنند روكش با دوامي براي سطح جاده‌ها و باند فرودگاهها بوجود مي‌آيد. روكش مخلوط شده از لاستيك‌هاي باز يافتي در آسفالت خيابان به سادگي ترك نخورده و موجب صرفه‌جويي ميليونها دلار در بازسازي ، لكه‌گيري و جلوگيري از آسفالت دوباره خيابان‌ها مي‌گردد.

بازيافت پس‌مانده‌هاي آلي

مواد آلي مربوط به آشپزخانه، سبزي‌ها و گياهان زائد پس مانده‌هاي آلي هستند كه توسط ميكروارگانيسم‌ها تجزيه شده و قادرند ميلياردها متر مكعب گاز متان توليد كنند. تجزيه پس‌مانده‌هاي آلي به جاي دفن، داراي دو مزيت كودسازي و توليد گاز متان است. نوعي از منابع بزرگ پس مانده‌هاي جامد خانگي، پوشك بچه‌هاست. شركت پروكترگمبل در آمريكا پس از جداسازي پوشش پلاستيكي و ضد عفوني لاية جاذب اين پوشكها آنها را به كود تبديل كرده و مورد مصرف قرار داده است.

كود كمپوست تهيه شده در كشورهاي اروپايي كه حدود 14درصد افزايش محصول ايجاد مي‌كند، به كشورهاي آسيايي مثل عربستان صادر مي‌شود. كودسازي از زباله در مقياس كوچك و با روشهاي بسيار ساده سنتي براي شهرهاي نه چندان بزرگ به خوبي امكان‌پذير است. در مورد استفاده از انرژي و توليد گاز متان از فضولات شهري و روستايي در سالهاي اخير توجه ويژه‌اي مبذول شده است.

از آنجائي كه مبحث دفع زباله‌ها در مورد زباله‌هاي سمّي و خطرناك، از جمله موضوعاتي است كه در حال حاضر مورد بررسي است ، نكاتي از مشكلات دفع زباله‌هاي خطرناك و سمّي به منظور ايجاد انگيزه در تفكيك زباله‌ها در مبداء به خاطر داشتن اين نكته كه مشكلات زباله‌ها به اين موارد محدود نمي‌شود ، مطرح مي‌گردد. در كشورهاي پيشرفته بعد از بازيافت اوليه مواد ، بازيافت و دفع زباله‌هاي خطرناك مورد تحقيق است و دغدغة آنها از دفع زباله به صورت عام گذشته است. بازيافت در ايران 10 درصد و در ژاپن 50% است (4).

زباله‌هاي سمي و خطرناك

مواد زائد خطرناك ، مواد زائد جامد يا مايعي هستند كه بعلت كميّت ، غلظت و يا كيفيت فيزيكي و شيميايي يا بيولوژيكي مي‌توانند موجب ازدياد مرگ و مير يا ناراحتي و بيماريهاي بسيار جدي شوند. اين زوائد ممكن است خصوصياتي از قبيل انفجاري بودن ، شعله‌ور شدن ، راديواكتيو و يا سمي و شيميايي بودن داشته باشند. اين مواد به صورت مايع ، جامد ، خميري و يا گازي شكل وجود دارند كه بايد از نظر ايجاد آلودگي در آب ، هوا و خاك كنترل شوند. آنچه بايد در اين زمينه انجام بگيرد :

•  مواد مصرفي را پس از خريد تماماً مصرف كنيد و مازاد آن را به كسي كه نياز دارد بدهيد. اگر مايليد چيزي را نگه داريد آن را در ظرف اصلي منحصر به خودش كه داراي برچسب صحيحي باشد ، قرار دهيد.

•  سوخت ديزل ، نفت سفيد ، گريس و چربي و روغن موتور آلوده شده يا مستعمل را به مراكز سرويس خودرو ، ايستگاههاي بازيابي روغن يا مراكز مجاز جمع‌آوري بدهيد.

•  باطري كهنه اتومبيل را در زباله‌دان نيندازيد ، آن را به مراكز مجاز برگردانيد ، ظروف و قوطي‌هاي سمي را وقتي كه خالي شدند عمل كنيد. پيش از دور انداختن قوطي‌ها ، همواره آنهايي را كه حاوي مواد زيان‌آور هستند ، كاملاً مشخص كنيد.

•  همه دستورالعمل‌هاي توصيه شده روي برچسب قوطي‌ها را رعايت كنيد.

•  تمامي قوطي‌هاي اسپري‌كننده را بوسيله فشردن دكمه آنها كاملاً خالي كنيد تا هيچ ماده‌اي پيش از پيچاندن آنها در روزنامه و دورانداختنشان با ساير زباله‌ها درون آنها باقي نمانده باشد. هرگز قوطيهاي خالي ايروسل را در كوره يا دستگاه پرس نيندازيد.

•  درمورد هر ماده‌اي كه فكر مي‌كنيد از لحاظ دفع مسئله‌ساز باشد، با اداره بهداشت يا نمايندگي محيط زيست محلي تماس بگيريد.

•  براي اطلاع از نوع و نحوه سيستمهاي دفع زباله جامعه‌اي كه در آن بسر مي‌بريد ، با بهداشت محيط محل تماس بگيريد تا مشخص شود چه مواردي را نبايد همراه با سيستم معمول جمع‌آوري زباله شهري دفع كرد.

•  مايعات شيميايي را روي زمين جاري نساخته و يا داخل مجاري فاضلاب رها نكنيد.

•  ظروف و قوطي‌هاي مواد شيميايي خالي را در حياط خانه دفع نكنيد.

•  ظروف و قوطي‌هاي حاوي ته‌مانده مواد شيميايي را نسوزانيد.

•  هرگز قوطي‌هاي حشره‌كش يا مواد شيميايي را براي مقاصد ديگر مورد استفاده قرار ندهيد ، زيرا پس مانده مواد درون قوطي با موادي كه دفعتاً در آن ريــــخته شود، واكنش نشان داده و مسئله‌ساز خواهد شد.

•  از به كار بردن مجدد قوطي‌هاي اسپري‌كننده اجتناب كنيد.

•  فضولات شيميايي را با يكديگر مخلوط نكنيد.

•  هيچ ماده شيميايي را در امتداد جاده‌ها رها نكنيد.

مواد زائد راديواكتيو يا زباله‌هاي اتمي مواد و عناصري كه از خود پرتوهاي يونيزه ساطع كنند ، مواد راديواكتيو ناميده مي‌شوند. چون اين مواد باعث بروز خطرات بهداشتي و ناراحتي‌هاي ويژه‌اي براي انسان و موجودات محيط زيست مي‌شوند ، در طبقه‌بندي مواد زائد سمي و خطرناك منظور شده‌اند.

خصوصيات زباله‌هاي هسته‌اي هنگام دفع عبارتست از :

•  جامد بودن.

•  هدايت گرمايي مناسب.

•  حداقل حلاليت در آب و كنترل نشت آن.

•  مقاوم در برابر تجزيه‌هاي شيميايي ، تشعشعات دروني ، ضربه و فشار.

•  حداقل حجم ممكن.

خطرات و زيانهاي زباله اتمي يكسان نبوده به نوع و ميزان مواد راديواكتيو موجود در آنها بستگي تام دارد. با توجه به مقدار مواد راديواكتيو و خاصيت زيان‌بخشي اينگونه مواد ، آنها به سه گروه تقسيم‌بندي مي‌شوند :

الف ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو قوي.

ب ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو متوسط.

ج ) زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو ضعيف.

زبالــــــــه‌هاي داراي مواد راديواكتيو قوي عموماً در

نيروگاه‌هاي هسته‌اي بوجود مي‌آيند كه بسيار قوي است.

زباله‌هاي داراي مواد راديواكتيو متوسط نيز در نيروگاه‌هاي اتمي هنگام بازيابي از ميله‌هاي سوخت و همچنين در زمان توليد عناصر سوخت اتمي حاصل مي‌شوند. زباله‌هاي اتمي داراي مواد راديواكتيو ضعيف در تمامي اماكني كه انسان ، به نحوي با اشعه راديواكتيو سروكار داشته باشد مانند لابراتورهاي تحقيقاتي و پزشكي به دست مي‌آيند.

مهمترين آسيب‌هاي ناشي از زباله‌هاي اتمي : بيماري‌هاي سرطاني و ايجاد اختلال در ژن‌ها، هستند.

مدت زمان خطر زباله‌ها بين چند ثانيه تا چندين ميليون سال متفاوت است. خوشبختانه قسمت عمده زباله‌هاي اتمي دنيا از نوع كوتاه عمر و يا زودگذر و زوداثر هستند.

مواد زائد شيميايي مواد شيميايي و پس مانده آنها جزء گروه موادي هستند كه به سادگي نمي‌توان از خواص آني و يا آتي آنها چشم پوشيد. بيشتر زباله‌هاي شيميايي خطرناك در چهار گروه اصلي طبقه‌بندي مي‌شوند :

الف ) مواد آلي.

ب ) فلزات و مواد معدني شامل نمك‌ها ، اسيدها و بازها.

ج ) مواد قابل احتراق.

د ) مواد قابل انفجار.

اين گونه مواد ابتدا در مخازن ويژه‌اي جمع‌آوري شده و پس از انبار كردن اگر جامد باشند، با مخازن و در حالت مايع به وسيله پمپاژ به درون خودروهاي مجهز به علائم ويژه انتقال مي‌يابند. مخازن يا شبكه‌هاي جمع‌آوري مواد در بسياري از موارد مهر و موم شده و تحت كنترل شديد قرار مي‌گيرند. تماس مستقيم دست با اين گونه مواد در همه مراحل شديداً ممنوع اعلام گرديده است.

مــــديريت مواد زائد خطرناك شامل كاهش مواد زائد تصفيه و دفع است. روشهاي تصفيه‌اي كه قبل از دفع مواد زائد انجام مي‌شوند، عبارتند از : سم‌زدايي مواد خطرناك ، جداسازي و تغليظ اين مواد و تثبيت و جامد نمودن به منظور جلوگيري از نشت مواد زائد ، دفن در زمين آخرين مرحله مديريت مواد خطرناك مي‌باشد.

بحث و نتيجه‌گيري

يافته‌هاي آماري نشان مي‌دهند كه در هر روز تقريباً 30 هزار تن و در سال بيش از 9 ميليون تن زباله در كشور جمع‌آوري مي‌شود كه قسمت اعظم اين مواد قابل بازيافت است. براي مثال روزانه 5000 تن زباله‌ نان خشك و سالانه 182500 تن نان خشك بعنوان مواد دورريختني وارد سيستم مواد زائد مي‌شود كه اگر بطور جداگانه جمع‌آوري شود، مي‌توان از آن استفاده‌هاي متعدد بعمل آورد (7).

طبق آمار سرانه مصرف در كشور ما در بعضي موارد زياد است كه خود اين مصرف زياد باعث افزايش توليد زباله مي‌شود. اولين نكته در اين خصوص مصرف بهينه و جلوگيري از تبديل امكانات به زباله است.

مقام معظم رهبري فرموده‌اند: ‹‹ من شنيدم طبق برخي آمارهايي كه به ما دادند مقدار ضايعات نان ما برابر است با مقدار ناني كه ما از خارج وارد مي‌كنيم آيا اين جاي تأسف نيست؟ ›› (8).

•  ايران ، ژاپن و روسيه كمتر از 45% شكر مورد نياز خود را از داخل تأمين مي‌كنند ، سرانه شكر در ايران 28 كيلوگرم و در چين 7 كيلوگرم ذكر شد (8).

•  واردات كالاهاي اساسي (گندم ، برنج ، ذرت ، شكر) يك سوم درآمد ارزي كشور را مي‌بلعد(8).

•  عمر متوسط اسكناس‌ها در ايران 3 سال و در كشورهاي پيشرفته بيش از 10 سال است. ما در سال 700 ميليون برگ اسكناس را از چرخه خارج مي‌كنيم كه اين جايگزيني اسكناس فرسوده و جمع‌آوري آنها هر سال 100 ميليارد ريال هزينه بر دولت تحميل مي‌كند (8).

•  هرسال 30% محصولات غذايي در ايران ضايع مي‌شود كه ارزش آن حدود 15 ميليارد تومان است(8).

•  هر عدد انار در ژاپن 5 دلار بفروش مي‌رسد ؛ قيمت 6 عدد انار برابر يك بشكه نفت است(8).

•  ارزش صادرات يك بشكه رب معادل 6 بشكه نفت و ارزش صادرات 2 كارتن ترشي برابر با يك بشكه نفت است (8).

يكي از صفات خداوند متعال «غيور» است. غيرتمندي صفتي است الهي كه پهنة وسيعي از مسئوليت را پيش روي انسان‌ها مي‌گشايد. اسراف و تبذير در امكانات، يك منكـَر ديني ، اقتصادي و اجتماعي است.

مقام معظم رهبري فرموده‌اند: « در سطح جامعه منكراتي وجود دارد كه مي‌شود از آنها نهي كرد و بايد نهي كرد ، از جمله اتلاف منابع عمومي و حياتي ، اسراف در نان ، اين همه ضايعات نان داريم؛ اين منكر است. يك منكر ديني ، اقتصادي و اجتماعي است .»

در ژاپن براي دفع زباله ، زباله‌هاي فشرده شده را داخل تور سيمي قرار داده و مدت 10 دقيقه در قير مذاب يا سيمان مايع نگهداري مي‌كنند و بعداً بلوكهاي حاصل را به مصرف مي‌رسانند (شكل 1) (2).

در برخي نقاط دنيا كه زمين كافي براي دفن زباله به طور بهداشتي در اختيار ندارند، اقدام به احداث جزاير مصنوعي كرده و جزيره را با زباله به وجود مي‌آورند. براي اين كار قسمتي از آب دريا را محصور كرده و پس از تخليه آب آن زباله را در آن ريخته و به ازاء هر متر زباله 20-25 خاك ريخته و پس از فشرده شدت عمليات را به همــــان

شكل شماره «1»

منوال ادامه داده تا جزيره كاملاً پر گردد و سطحي از آب دريا بالا بيايد بعد از اينكه ساختمان جزيره به پايان رسيد خيابانهاي لازم در آن احداث كرده و پس از كاشتن درخت و نباتات ديگر بعنوان پارك عمومي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. (شكل«5») قسمتي از جزيره مصنوعي را در ساحل توكيو نشان مي‌دهد (2).

بحث اقتصادي بازيافت بحدي وسيع است كه طبق مقاله‌اي درآمد كارخانه‌اي با بازيافت از 200 ميليون دلار به 6 بيليون دلار رسيد (5) به ازاي 340 كمپاني جداسازي 148 ايستگاه انتقال 151 زمين دفن زباله 95 مركز احيا در

42 ايالت قرار دارد (5).

در سطح دنيا پس مانده 20% و در ايران 76% زباله را شامل مي‌شود (4).

سرانة مصرف از دهة 60-50 از 480 گرم به 760 گرم در دهة 70 رسيده است(4).

جداسازي زباله‌ها فقط در حد تر و خشك مصرف كمتر انرژي ، آلودگي كمتر هوا ، آب ، محيط و زمين دفن زباله را به همراه دارد.

جداسازي پلاستيكها و كاغذ و شيشه از زباله‌ها بهداشت و كيفيت بالاتر مواد بازيافتي را به همراه دارد.

پيشنهادات

• 1. مصرف بهينه و جلوگيري از اسراف و تبذير.

• 2. تبليغات در اين زمينه از سوي رسانه‌‌هاي عمومي بخصوص راديو و تلوزيون.

• 3. تفكيك زباله‌ها در مبدأ.

• 4. بازيافت از زباله‌هاي تفكيك شده توسط مسئولين امر.  

باتری‌های سربی اسیدی مجموعه‌هایی کوچک برای ذخیره انرژی از طریق استفاده کنترل‌شده از واکنش‌های شیمیایی هستند.

براساس تحقیقات صورت گرفته از سوی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست، این‌گونه باتری‌ها به دلیل غیرقابل بازگشت بودن واکنش‌های شیمیایی دارای دوره عمری مشخص هستند و پس از رسیدن به انتهای دوره عمری خود، با وجود محتوای فلزی بالا بویژه سرب، غیراستفاده و فرسوده و در گروه پسماند‌های ویژه تقسیم‌بندی می‌شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد ‌بازیافت آنها و وارد کردن فلزاتی نظیر سرب، قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن حاصل از بازیافت آنها به چرخه صنعت امری اقتصادی است ولی به دلیل وجود خطرات مواد مختلف موجود در ساختار آنها بویژه فلزات سنگین، رعایت اصول بهداشتی و زیست‌ محیطی ، استفاده از فناوری‌های نوین در جمع‌آوری و مراحل پیش‌بازیافت و بازیافت آنها ابداع شده است.

کارشناسان معتقدند اجرای بازیافت زیست ‌محیطی و بهداشتی برای این پسماند‌ های ویژه در کشور نیازمند درنظرگیری راهبردها و خط‌ مشی ‌هایی است که بر اساس اولویت ‌های کشور تعیین و تعریف شده و باید در جهت تدوین چارچوبی قانونی برای جمع آوری، حمل‌ونقل و بازیافت باشد.

 باید توجه کرد که ایجاد سیستم جمع‌آوری تحت چارچوبی قانونی یکی از اولین مراحل مدیریت صحیح زیست محیطی باتری ‌های فرسوده است تا خطرات و اثرات زیست محیطی جانبی آنها به حداقل کاهش یابد.

باتری‌های سربی اسیدی‌

سرب یکی از فلزات گروه چهارم و ردیف ششم جدول تناوبی با ظرفیت 2 و 4 است که آلیاژ آن با فلزات مختلف نظیر آنتیموان، قلع، آرسنیک و برلیم کاربرد‌های وسیع در صنعت دارد که یکی از مصارف این فلز کاربرد آن در ساخت باتری‌های سربی اسیدی است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌این باتری‌ها از طریق انجام همزمان چندین واکنش شیمیایی، انرژی الکتریکی لازم را برای سیستم‌های خارجی فراهم می‌کنند. هنگامی‌که یک باتری بتدریج تخلیه می‌شود، غلظت اسید سولفوریک و به تبع آن سرعت واکنش‌ها کاهش می‌یابد.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آّب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست، باتری‌ها می‌توانند به دفعات شارژ و مجدد بهره‌برداری شوند، ولی شارژ و تخلیه مکرر آنها موجب می‌شود صفحات آنها که از جنس اکسید سرب هستند ، بتدریج به سولفات سرب آلوده شوند که موجب کاهش و بالاخره توقف واکنش‌ها می‌شود.

بعلاوه لایه‌ای نیز شامل سولفات سرب ، اکسید سرب و سرب فلزی در کف باتری انباشته می‌شود که در این هنگام باتری دیگر قابلیت شارژ شدن را از دست داده و به بالاترین حد آلودگی رسیده است، این باتری دیگر فرسوده است و کارایی لازم را ندارد و برای بازیافت آماده است.

باتری‌ها دارای محتوای فلزی بالا بخصوص مقدار زیادی سرب هستند که لازم است همراه با دیگر فلزات موجود در آنها نظیر قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن مورد بازیافت قرار گرفته و مجدد وارد چرخه صنعت شوند.

این فرآیند به دلیل وجود فلزات سنگین، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک‌ها در صورت اعمال نشدن کنترل مناسب می‌توانند برای محیط‌زیست و سلامت بشر خطرناک و عوارض زیست محیطی جبران‌ناپذیری را به دنبال داشته باشند.

متاسفانه بر اساس گزارش‌های موجود، در بسیاری از موارد دیده شده است که بازیافت این باتری‌ها در کشور به روش سنتی صورت می‌گیرد و کارگران و دست‌اندرکاران این امر فاقد هرگونه آگاهی از خطرات بهداشتی و زیست محیطی و تجهیزات و ملزومات ایمنی مربوط هستند.

امروزه انواع فناوری‌های نوین و روش‌های مناسب بهداشتی و زیست محیطی در انجام فرآیند بازیافت باتری‌های سربی اسیدی فرسوده بویژه استحصال سرب از آنها که عمده‌ترین ماده حاصل از بازیافت این باتری‌هاست، ابداع شده که اثرات زیست محیطی را به حداقل می‌رساند.

باتری‌های فرسوده منابع تامین سرب‌

هم‌اکنون بازیافت باتری‌های سربی فرسوده به 2 شیوه سنتی و اصولی در کشور صورت می‌گیرد و کارشناسان معتقدند روش‌های اصولی نیز باید با به‌کارگیری فناوری‌های نوین و اصول زیست محیطی ارتقا یابند.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد امروزه حدود 60 درصد کل تولید سرب تصفیه شده از معادن سرب تامین و 40 درصد باقیمانده از بازیافت قراضه‌‌ها و سرباره‌های باتری‌های فرسوده حاصل می‌شود که این مساله در سراسر دنیا یکی از منابع مهم دستیابی به سرب خالص است.

بازیافت‌کنندگان سنتی معمولا در کنار اوراقچی‌های حرفه‌ای خودروها مستقر هستند و همراه با آنها به بازیافت باتری‌های سرب اسیدی می‌پردازند و مانند کل فعالیت اوراقچی‌ها حجم دریافتی بازیافت‌کنندگان سنتی قابل پیش‌بینی نیست.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست که براساس تجزیه و تحلیل کارشناسی از مستندات داخلی و خارجی با در نظرگیری قوانین و مقررات موجود کشور شامل قانون مدیریت پسماند و کنوانسیون بازل در خصوص حمل‌ونقل برون مرزی پسماند‌های خطرناک و امحای آنها صورت گرفته، عملکرد بازیافت‌کنندگان سنتی فاقد ماهیت صنعتی است و در بخش شکستن باتری‌ها و ذوب شبکه‌های سربی عملا متکی به نیروی کارگری، بدون هیچ‌گونه آموزش، تجربه و حتی سرمایه است. باتری‌ها به وسیله نیروی کارگری و با پتک و چکش خرد و اجزای آن تفکیک می‌شود.

براساس بررسی‌‌های صورت گرفته، محتویات درونی شبکه‌ها و مواد فعال خارج و سپس باقیمانده مواد از روی شبکه‌ها زدوده و همراه با رسوب ته باتری که عمدتا مرکب از سولفات سرب، اکسید سرب و سرب فلزی است، وارد زباله‌‌های عادی می‌شوند.

هرچه مقدار سرمایه این بازیافت‌کنندگان کمتر باشد، لوازم و تجهیزات کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرد و ابعاد محل بازیافت نیز تحت‌ تاثیر میزان همین سرمایه است.

تحقیقات نشان می‌دهد ، کیفیت سرب استحصالی ترکیبی از سرب خالص، اکسید سرب ، آنتیموان و ناخالصی ‌‌های سولفاتی ، کلسیمی ، آهنی و مسی است که در مجموع سرب با خلوص 92 تا 95 درصد را حاصل می‌کنند ، در کارگاه‌‌های سنتی بازیافت امکانات آموزشی و ایمنی حداقل است و کارکنان آنها از خطرات بالقوه سرب آگاهی کافی ندارند، از این‌رو تعلیم و آموزش این کارکنان نیز بسیار ضروری است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ‌در بعضی کارخانجات بازیافت به روش‌‌های اصولی‌تر و با رعایت بیشتر اصول زیست ‌محیطی صورت می‌گیرد و سربی با درجه خلوص 99/99 درصد حاصل می‌شود. سیستم‌‌های یکپارچه تهویه و تصفیه غبار ناشی از عملیات شکستن و دیگر فرآیند‌‌های مربوط موجب ممانعت از آلودگی محیط ‌زیست و استفاده از محتوای بالای غبار سرب می‌شود.

فناوری‌‌های روز دنیا این امکان را می‌دهد که با بهره‌گیری از مبدل کالدو، توانایی استفاده از هرگونه ماده حاوی سرب محقق شود و قادر است حتی باتری‌ها را با تمام محتویات اعم از شبکه‌ها، مواد فعال، ‌پوسته و بدنه و جداکننده‌ها بازیافت کند.

همچنین بر این اساس می‌توان باتری‌‌های نو را در ازای دریافت باتری فرسوده به بهای مصوب فروخت و در غیر این صورت مصرف‌کننده را موظف به پرداخت مبلغی بیشتر کرد. تحقیقات نشان می‌دهد این سیاست بازگشت باتری‌‌های فرسوده به کارخانجات تولید باتری را فراهم می‌آورد.

بازیافت باتری‌ها

براساس دستورالعمل‌‌های فنی کنوانسیون بازل، فرآیند بازیافت متشکل از 3 مرحله شکستن باتری‌ها، احیای سرب و تصفیه سرب است. در فرآیند مدرن شکستن باتری‌‌های فرسوده، تماس انسان معمولا تا حد امکان کاهش یافته است و این باتری‌ها به وسیله صفحات خودکار دریافت و به سمت دستگاه خردکننده آنها تحت آسیاب چکشی یا دیگر مکانیسم‌‌های خردکننده به قطعات کوچک تبدیل می‌شوند.

این قطعات براساس خصوصیات چگالی و مکانیسم ‌‌های هیدرولیک در 3 لایه تفکیک می‌شوند؛ اول، قطعات سبک نظیر پلاستیک‌ها، دوم اکسید سرب و سولفات‌ها و سوم لایه سنگین صفحات سربی و اتصال دهنده‌هاست.

پس از مراحل تفکیک ، لایه آلی مورد تفکیک بیشتری قرار می‌گیرد و پسماند‌‌های پلی‌پروپیلن (مواد آلی سبک) و جداکننده‌ها و ابونیت (مواد آلی سنگین) از هم جدا می‌شوند سپس مواد آلی سبک به منظور زدودن باقیمانده اکسید‌‌های سرب شستشو می‌یابند و به قطعات کوچک برای مصارف آینده آسیاب می‌شوند ولی ابونیت و جداگرها به همان شکل انبار می‌شوند.

اگر شکستن مکانیکی باتری‌ها به هر دلیلی امکان‌پذیر نباشد، روش ایمن آماده ‌سازی آن برای ذوب شامل سوراخ کردن و تخلیه الکترولیت و تصفیه آن، جدا کردن صفحات و جداگر‌‌های باتری با اره دوار با استفاده از تجهیزات حفاظتی، فرستادن صفحات و شبکه‌ها همراه با قسمت بالای باتری به ذوب‌کننده و بازگشت باتری به کارخانه سازنده برای مصرف مجدد آنها صورت می‌گیرد.

در مرحله دوم احیای سرب صورت می‌گیرد و در مرحله سوم سرب تصفیه می‌شود. در این مرحله در صورتی که عملیات یک کارگاه ذوب تنها محدود به ترکیب  احیا باشد ، آنچه تولید می‌کند به عنوان سرب سخت یا آنتیموانی شناخته می‌شود که اگر هدف یک کارگاه تولید سرب خالص باشد، شمش سرب خام باید یک مرحله تصفیه را نیز با هدف فرآیند تصفیه و زدودن تقریبا همه مس،‌ آنتیموان، آرسنیک و قلع متحمل شود.

کنوانسیون بازل‌

کنوانسیون بازل یکی از کنوانسیون‌‌های بین‌المللی زیست‌محیطی است که دولت جمهوری اسلامی ایران نیز متعهد به اجرای آن است. بر این اساس، حمل و نقل برون‌مرزی باتری‌‌های سربی اسیدی فرسوده و واردات و صادرات آ‌نها به هر کشور عضو کنوانسیون بازل به عنوان یکی از پسماند‌‌های خطرناک مشمول این کنوانسیون مبتنی بر مفاد آن انجام می‌گیرد و این امر منوط به وجود مدیریت صحیح زیست ‌محیطی این‌گونه پسماند در کشور و تایید این مدیریت توسط مرجع ذی‌صلاح آن کشور و به تبع آن ارائه مجوز از سوی آن مرجع است لذا واردات خودسرانه این باتری‌ها بدون کسب مجوز از مراجع ذی‌صلاح کشور محل ورود امری غیرقانونی است.

کنوانسیون بازل همچنین طی تدوین دستورالعمل‌‌های فنی درخصوص مدیریت صحیح زیست ‌محیطی پسماندها، دیدگاه‌ها و راهنمایی‌‌های مفیدی را درخصوص ایجاد یا ارتقای مدیریت پسماند‌‌های خطرناک در کشور‌‌های عضو  ارائه می‌کند.

باتری‌های سربی اسیدی مجموعه‌هایی کوچک برای ذخیره انرژی از طریق استفاده کنترل‌شده از واکنش‌های شیمیایی هستند.

براساس تحقیقات صورت گرفته از سوی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست، این‌گونه باتری‌ها به دلیل غیرقابل بازگشت بودن واکنش‌های شیمیایی دارای دوره عمری مشخص هستند و پس از رسیدن به انتهای دوره عمری خود، با وجود محتوای فلزی بالا بویژه سرب، غیراستفاده و فرسوده و در گروه پسماند‌های ویژه تقسیم‌بندی می‌شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد ‌بازیافت آنها و وارد کردن فلزاتی نظیر سرب، قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن حاصل از بازیافت آنها به چرخه صنعت امری اقتصادی است ولی به دلیل وجود خطرات مواد مختلف موجود در ساختار آنها بویژه فلزات سنگین، رعایت اصول بهداشتی و زیست‌ محیطی ، استفاده از فناوری‌های نوین در جمع‌آوری و مراحل پیش‌بازیافت و بازیافت آنها ابداع شده است.

کارشناسان معتقدند اجرای بازیافت زیست ‌محیطی و بهداشتی برای این پسماند‌ های ویژه در کشور نیازمند درنظرگیری راهبردها و خط‌ مشی ‌هایی است که بر اساس اولویت ‌های کشور تعیین و تعریف شده و باید در جهت تدوین چارچوبی قانونی برای جمع آوری، حمل‌ونقل و بازیافت باشد.

 باید توجه کرد که ایجاد سیستم جمع‌آوری تحت چارچوبی قانونی یکی از اولین مراحل مدیریت صحیح زیست محیطی باتری ‌های فرسوده است تا خطرات و اثرات زیست محیطی جانبی آنها به حداقل کاهش یابد.

باتری‌های سربی اسیدی‌

سرب یکی از فلزات گروه چهارم و ردیف ششم جدول تناوبی با ظرفیت 2 و 4 است که آلیاژ آن با فلزات مختلف نظیر آنتیموان، قلع، آرسنیک و برلیم کاربرد‌های وسیع در صنعت دارد که یکی از مصارف این فلز کاربرد آن در ساخت باتری‌های سربی اسیدی است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌این باتری‌ها از طریق انجام همزمان چندین واکنش شیمیایی، انرژی الکتریکی لازم را برای سیستم‌های خارجی فراهم می‌کنند. هنگامی‌که یک باتری بتدریج تخلیه می‌شود، غلظت اسید سولفوریک و به تبع آن سرعت واکنش‌ها کاهش می‌یابد.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آّب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست، باتری‌ها می‌توانند به دفعات شارژ و مجدد بهره‌برداری شوند، ولی شارژ و تخلیه مکرر آنها موجب می‌شود صفحات آنها که از جنس اکسید سرب هستند ، بتدریج به سولفات سرب آلوده شوند که موجب کاهش و بالاخره توقف واکنش‌ها می‌شود.

بعلاوه لایه‌ای نیز شامل سولفات سرب ، اکسید سرب و سرب فلزی در کف باتری انباشته می‌شود که در این هنگام باتری دیگر قابلیت شارژ شدن را از دست داده و به بالاترین حد آلودگی رسیده است، این باتری دیگر فرسوده است و کارایی لازم را ندارد و برای بازیافت آماده است.

باتری‌ها دارای محتوای فلزی بالا بخصوص مقدار زیادی سرب هستند که لازم است همراه با دیگر فلزات موجود در آنها نظیر قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن مورد بازیافت قرار گرفته و مجدد وارد چرخه صنعت شوند.

این فرآیند به دلیل وجود فلزات سنگین، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک‌ها در صورت اعمال نشدن کنترل مناسب می‌توانند برای محیط‌زیست و سلامت بشر خطرناک و عوارض زیست محیطی جبران‌ناپذیری را به دنبال داشته باشند.

متاسفانه بر اساس گزارش‌های موجود، در بسیاری از موارد دیده شده است که بازیافت این باتری‌ها در کشور به روش سنتی صورت می‌گیرد و کارگران و دست‌اندرکاران این امر فاقد هرگونه آگاهی از خطرات بهداشتی و زیست محیطی و تجهیزات و ملزومات ایمنی مربوط هستند.

امروزه انواع فناوری‌های نوین و روش‌های مناسب بهداشتی و زیست محیطی در انجام فرآیند بازیافت باتری‌های سربی اسیدی فرسوده بویژه استحصال سرب از آنها که عمده‌ترین ماده حاصل از بازیافت این باتری‌هاست، ابداع شده که اثرات زیست محیطی را به حداقل می‌رساند.

باتری‌های فرسوده منابع تامین سرب‌

هم‌اکنون بازیافت باتری‌های سربی فرسوده به 2 شیوه سنتی و اصولی در کشور صورت می‌گیرد و کارشناسان معتقدند روش‌های اصولی نیز باید با به‌کارگیری فناوری‌های نوین و اصول زیست محیطی ارتقا یابند.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد امروزه حدود 60 درصد کل تولید سرب تصفیه شده از معادن سرب تامین و 40 درصد باقیمانده از بازیافت قراضه‌‌ها و سرباره‌های باتری‌های فرسوده حاصل می‌شود که این مساله در سراسر دنیا یکی از منابع مهم دستیابی به سرب خالص است.

بازیافت‌کنندگان سنتی معمولا در کنار اوراقچی‌های حرفه‌ای خودروها مستقر هستند و همراه با آنها به بازیافت باتری‌های سرب اسیدی می‌پردازند و مانند کل فعالیت اوراقچی‌ها حجم دریافتی بازیافت‌کنندگان سنتی قابل پیش‌بینی نیست.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست که براساس تجزیه و تحلیل کارشناسی از مستندات داخلی و خارجی با در نظرگیری قوانین و مقررات موجود کشور شامل قانون مدیریت پسماند و کنوانسیون بازل در خصوص حمل‌ونقل برون مرزی پسماند‌های خطرناک و امحای آنها صورت گرفته، عملکرد بازیافت‌کنندگان سنتی فاقد ماهیت صنعتی است و در بخش شکستن باتری‌ها و ذوب شبکه‌های سربی عملا متکی به نیروی کارگری، بدون هیچ‌گونه آموزش، تجربه و حتی سرمایه است. باتری‌ها به وسیله نیروی کارگری و با پتک و چکش خرد و اجزای آن تفکیک می‌شود.

براساس بررسی‌‌های صورت گرفته، محتویات درونی شبکه‌ها و مواد فعال خارج و سپس باقیمانده مواد از روی شبکه‌ها زدوده و همراه با رسوب ته باتری که عمدتا مرکب از سولفات سرب، اکسید سرب و سرب فلزی است، وارد زباله‌‌های عادی می‌شوند.

هرچه مقدار سرمایه این بازیافت‌کنندگان کمتر باشد، لوازم و تجهیزات کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرد و ابعاد محل بازیافت نیز تحت‌ تاثیر میزان همین سرمایه است.

تحقیقات نشان می‌دهد ، کیفیت سرب استحصالی ترکیبی از سرب خالص، اکسید سرب ، آنتیموان و ناخالصی ‌‌های سولفاتی ، کلسیمی ، آهنی و مسی است که در مجموع سرب با خلوص 92 تا 95 درصد را حاصل می‌کنند ، در کارگاه‌‌های سنتی بازیافت امکانات آموزشی و ایمنی حداقل است و کارکنان آنها از خطرات بالقوه سرب آگاهی کافی ندارند، از این‌رو تعلیم و آموزش این کارکنان نیز بسیار ضروری است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ‌در بعضی کارخانجات بازیافت به روش‌‌های اصولی‌تر و با رعایت بیشتر اصول زیست ‌محیطی صورت می‌گیرد و سربی با درجه خلوص 99/99 درصد حاصل می‌شود. سیستم‌‌های یکپارچه تهویه و تصفیه غبار ناشی از عملیات شکستن و دیگر فرآیند‌‌های مربوط موجب ممانعت از آلودگی محیط ‌زیست و استفاده از محتوای بالای غبار سرب می‌شود.

فناوری‌‌های روز دنیا این امکان را می‌دهد که با بهره‌گیری از مبدل کالدو، توانایی استفاده از هرگونه ماده حاوی سرب محقق شود و قادر است حتی باتری‌ها را با تمام محتویات اعم از شبکه‌ها، مواد فعال، ‌پوسته و بدنه و جداکننده‌ها بازیافت کند.

همچنین بر این اساس می‌توان باتری‌‌های نو را در ازای دریافت باتری فرسوده به بهای مصوب فروخت و در غیر این صورت مصرف‌کننده را موظف به پرداخت مبلغی بیشتر کرد. تحقیقات نشان می‌دهد این سیاست بازگشت باتری‌‌های فرسوده به کارخانجات تولید باتری را فراهم می‌آورد.

بازیافت باتری‌ها

براساس دستورالعمل‌‌های فنی کنوانسیون بازل، فرآیند بازیافت متشکل از 3 مرحله شکستن باتری‌ها، احیای سرب و تصفیه سرب است. در فرآیند مدرن شکستن باتری‌‌های فرسوده، تماس انسان معمولا تا حد امکان کاهش یافته است و این باتری‌ها به وسیله صفحات خودکار دریافت و به سمت دستگاه خردکننده آنها تحت آسیاب چکشی یا دیگر مکانیسم‌‌های خردکننده به قطعات کوچک تبدیل می‌شوند.

این قطعات براساس خصوصیات چگالی و مکانیسم ‌‌های هیدرولیک در 3 لایه تفکیک می‌شوند؛ اول، قطعات سبک نظیر پلاستیک‌ها، دوم اکسید سرب و سولفات‌ها و سوم لایه سنگین صفحات سربی و اتصال دهنده‌هاست.

پس از مراحل تفکیک ، لایه آلی مورد تفکیک بیشتری قرار می‌گیرد و پسماند‌‌های پلی‌پروپیلن (مواد آلی سبک) و جداکننده‌ها و ابونیت (مواد آلی سنگین) از هم جدا می‌شوند سپس مواد آلی سبک به منظور زدودن باقیمانده اکسید‌‌های سرب شستشو می‌یابند و به قطعات کوچک برای مصارف آینده آسیاب می‌شوند ولی ابونیت و جداگرها به همان شکل انبار می‌شوند.

اگر شکستن مکانیکی باتری‌ها به هر دلیلی امکان‌پذیر نباشد، روش ایمن آماده ‌سازی آن برای ذوب شامل سوراخ کردن و تخلیه الکترولیت و تصفیه آن، جدا کردن صفحات و جداگر‌‌های باتری با اره دوار با استفاده از تجهیزات حفاظتی، فرستادن صفحات و شبکه‌ها همراه با قسمت بالای باتری به ذوب‌کننده و بازگشت باتری به کارخانه سازنده برای مصرف مجدد آنها صورت می‌گیرد.

در مرحله دوم احیای سرب صورت می‌گیرد و در مرحله سوم سرب تصفیه می‌شود. در این مرحله در صورتی که عملیات یک کارگاه ذوب تنها محدود به ترکیب  احیا باشد ، آنچه تولید می‌کند به عنوان سرب سخت یا آنتیموانی شناخته می‌شود که اگر هدف یک کارگاه تولید سرب خالص باشد، شمش سرب خام باید یک مرحله تصفیه را نیز با هدف فرآیند تصفیه و زدودن تقریبا همه مس،‌ آنتیموان، آرسنیک و قلع متحمل شود.

کنوانسیون بازل‌

کنوانسیون بازل یکی از کنوانسیون‌‌های بین‌المللی زیست‌محیطی است که دولت جمهوری اسلامی ایران نیز متعهد به اجرای آن است. بر این اساس، حمل و نقل برون‌مرزی باتری‌‌های سربی اسیدی فرسوده و واردات و صادرات آ‌نها به هر کشور عضو کنوانسیون بازل به عنوان یکی از پسماند‌‌های خطرناک مشمول این کنوانسیون مبتنی بر مفاد آن انجام می‌گیرد و این امر منوط به وجود مدیریت صحیح زیست ‌محیطی این‌گونه پسماند در کشور و تایید این مدیریت توسط مرجع ذی‌صلاح آن کشور و به تبع آن ارائه مجوز از سوی آن مرجع است لذا واردات خودسرانه این باتری‌ها بدون کسب مجوز از مراجع ذی‌صلاح کشور محل ورود امری غیرقانونی است.

کنوانسیون بازل همچنین طی تدوین دستورالعمل‌‌های فنی درخصوص مدیریت صحیح زیست ‌محیطی پسماندها، دیدگاه‌ها و راهنمایی‌‌های مفیدی را درخصوص ایجاد یا ارتقای مدیریت پسماند‌‌های خطرناک در کشور‌‌های عضو  ارائه می‌کند.

باتری‌های سربی اسیدی مجموعه‌هایی کوچک برای ذخیره انرژی از طریق استفاده کنترل‌شده از واکنش‌های شیمیایی هستند.

براساس تحقیقات صورت گرفته از سوی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست، این‌گونه باتری‌ها به دلیل غیرقابل بازگشت بودن واکنش‌های شیمیایی دارای دوره عمری مشخص هستند و پس از رسیدن به انتهای دوره عمری خود، با وجود محتوای فلزی بالا بویژه سرب، غیراستفاده و فرسوده و در گروه پسماند‌های ویژه تقسیم‌بندی می‌شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد ‌بازیافت آنها و وارد کردن فلزاتی نظیر سرب، قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن حاصل از بازیافت آنها به چرخه صنعت امری اقتصادی است ولی به دلیل وجود خطرات مواد مختلف موجود در ساختار آنها بویژه فلزات سنگین، رعایت اصول بهداشتی و زیست‌ محیطی ، استفاده از فناوری‌های نوین در جمع‌آوری و مراحل پیش‌بازیافت و بازیافت آنها ابداع شده است.

کارشناسان معتقدند اجرای بازیافت زیست ‌محیطی و بهداشتی برای این پسماند‌ های ویژه در کشور نیازمند درنظرگیری راهبردها و خط‌ مشی ‌هایی است که بر اساس اولویت ‌های کشور تعیین و تعریف شده و باید در جهت تدوین چارچوبی قانونی برای جمع آوری، حمل‌ونقل و بازیافت باشد.

 باید توجه کرد که ایجاد سیستم جمع‌آوری تحت چارچوبی قانونی یکی از اولین مراحل مدیریت صحیح زیست محیطی باتری ‌های فرسوده است تا خطرات و اثرات زیست محیطی جانبی آنها به حداقل کاهش یابد.

باتری‌های سربی اسیدی‌

سرب یکی از فلزات گروه چهارم و ردیف ششم جدول تناوبی با ظرفیت 2 و 4 است که آلیاژ آن با فلزات مختلف نظیر آنتیموان، قلع، آرسنیک و برلیم کاربرد‌های وسیع در صنعت دارد که یکی از مصارف این فلز کاربرد آن در ساخت باتری‌های سربی اسیدی است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌این باتری‌ها از طریق انجام همزمان چندین واکنش شیمیایی، انرژی الکتریکی لازم را برای سیستم‌های خارجی فراهم می‌کنند. هنگامی‌که یک باتری بتدریج تخلیه می‌شود، غلظت اسید سولفوریک و به تبع آن سرعت واکنش‌ها کاهش می‌یابد.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آّب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست، باتری‌ها می‌توانند به دفعات شارژ و مجدد بهره‌برداری شوند، ولی شارژ و تخلیه مکرر آنها موجب می‌شود صفحات آنها که از جنس اکسید سرب هستند ، بتدریج به سولفات سرب آلوده شوند که موجب کاهش و بالاخره توقف واکنش‌ها می‌شود.

بعلاوه لایه‌ای نیز شامل سولفات سرب ، اکسید سرب و سرب فلزی در کف باتری انباشته می‌شود که در این هنگام باتری دیگر قابلیت شارژ شدن را از دست داده و به بالاترین حد آلودگی رسیده است، این باتری دیگر فرسوده است و کارایی لازم را ندارد و برای بازیافت آماده است.

باتری‌ها دارای محتوای فلزی بالا بخصوص مقدار زیادی سرب هستند که لازم است همراه با دیگر فلزات موجود در آنها نظیر قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن مورد بازیافت قرار گرفته و مجدد وارد چرخه صنعت شوند.

این فرآیند به دلیل وجود فلزات سنگین، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک‌ها در صورت اعمال نشدن کنترل مناسب می‌توانند برای محیط‌زیست و سلامت بشر خطرناک و عوارض زیست محیطی جبران‌ناپذیری را به دنبال داشته باشند.

متاسفانه بر اساس گزارش‌های موجود، در بسیاری از موارد دیده شده است که بازیافت این باتری‌ها در کشور به روش سنتی صورت می‌گیرد و کارگران و دست‌اندرکاران این امر فاقد هرگونه آگاهی از خطرات بهداشتی و زیست محیطی و تجهیزات و ملزومات ایمنی مربوط هستند.

امروزه انواع فناوری‌های نوین و روش‌های مناسب بهداشتی و زیست محیطی در انجام فرآیند بازیافت باتری‌های سربی اسیدی فرسوده بویژه استحصال سرب از آنها که عمده‌ترین ماده حاصل از بازیافت این باتری‌هاست، ابداع شده که اثرات زیست محیطی را به حداقل می‌رساند.

باتری‌های فرسوده منابع تامین سرب‌

هم‌اکنون بازیافت باتری‌های سربی فرسوده به 2 شیوه سنتی و اصولی در کشور صورت می‌گیرد و کارشناسان معتقدند روش‌های اصولی نیز باید با به‌کارگیری فناوری‌های نوین و اصول زیست محیطی ارتقا یابند.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد امروزه حدود 60 درصد کل تولید سرب تصفیه شده از معادن سرب تامین و 40 درصد باقیمانده از بازیافت قراضه‌‌ها و سرباره‌های باتری‌های فرسوده حاصل می‌شود که این مساله در سراسر دنیا یکی از منابع مهم دستیابی به سرب خالص است.

بازیافت‌کنندگان سنتی معمولا در کنار اوراقچی‌های حرفه‌ای خودروها مستقر هستند و همراه با آنها به بازیافت باتری‌های سرب اسیدی می‌پردازند و مانند کل فعالیت اوراقچی‌ها حجم دریافتی بازیافت‌کنندگان سنتی قابل پیش‌بینی نیست.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست که براساس تجزیه و تحلیل کارشناسی از مستندات داخلی و خارجی با در نظرگیری قوانین و مقررات موجود کشور شامل قانون مدیریت پسماند و کنوانسیون بازل در خصوص حمل‌ونقل برون مرزی پسماند‌های خطرناک و امحای آنها صورت گرفته، عملکرد بازیافت‌کنندگان سنتی فاقد ماهیت صنعتی است و در بخش شکستن باتری‌ها و ذوب شبکه‌های سربی عملا متکی به نیروی کارگری، بدون هیچ‌گونه آموزش، تجربه و حتی سرمایه است. باتری‌ها به وسیله نیروی کارگری و با پتک و چکش خرد و اجزای آن تفکیک می‌شود.

براساس بررسی‌‌های صورت گرفته، محتویات درونی شبکه‌ها و مواد فعال خارج و سپس باقیمانده مواد از روی شبکه‌ها زدوده و همراه با رسوب ته باتری که عمدتا مرکب از سولفات سرب، اکسید سرب و سرب فلزی است، وارد زباله‌‌های عادی می‌شوند.

هرچه مقدار سرمایه این بازیافت‌کنندگان کمتر باشد، لوازم و تجهیزات کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرد و ابعاد محل بازیافت نیز تحت‌ تاثیر میزان همین سرمایه است.

تحقیقات نشان می‌دهد ، کیفیت سرب استحصالی ترکیبی از سرب خالص، اکسید سرب ، آنتیموان و ناخالصی ‌‌های سولفاتی ، کلسیمی ، آهنی و مسی است که در مجموع سرب با خلوص 92 تا 95 درصد را حاصل می‌کنند ، در کارگاه‌‌های سنتی بازیافت امکانات آموزشی و ایمنی حداقل است و کارکنان آنها از خطرات بالقوه سرب آگاهی کافی ندارند، از این‌رو تعلیم و آموزش این کارکنان نیز بسیار ضروری است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ‌در بعضی کارخانجات بازیافت به روش‌‌های اصولی‌تر و با رعایت بیشتر اصول زیست ‌محیطی صورت می‌گیرد و سربی با درجه خلوص 99/99 درصد حاصل می‌شود. سیستم‌‌های یکپارچه تهویه و تصفیه غبار ناشی از عملیات شکستن و دیگر فرآیند‌‌های مربوط موجب ممانعت از آلودگی محیط ‌زیست و استفاده از محتوای بالای غبار سرب می‌شود.

فناوری‌‌های روز دنیا این امکان را می‌دهد که با بهره‌گیری از مبدل کالدو، توانایی استفاده از هرگونه ماده حاوی سرب محقق شود و قادر است حتی باتری‌ها را با تمام محتویات اعم از شبکه‌ها، مواد فعال، ‌پوسته و بدنه و جداکننده‌ها بازیافت کند.

همچنین بر این اساس می‌توان باتری‌‌های نو را در ازای دریافت باتری فرسوده به بهای مصوب فروخت و در غیر این صورت مصرف‌کننده را موظف به پرداخت مبلغی بیشتر کرد. تحقیقات نشان می‌دهد این سیاست بازگشت باتری‌‌های فرسوده به کارخانجات تولید باتری را فراهم می‌آورد.

بازیافت باتری‌ها

براساس دستورالعمل‌‌های فنی کنوانسیون بازل، فرآیند بازیافت متشکل از 3 مرحله شکستن باتری‌ها، احیای سرب و تصفیه سرب است. در فرآیند مدرن شکستن باتری‌‌های فرسوده، تماس انسان معمولا تا حد امکان کاهش یافته است و این باتری‌ها به وسیله صفحات خودکار دریافت و به سمت دستگاه خردکننده آنها تحت آسیاب چکشی یا دیگر مکانیسم‌‌های خردکننده به قطعات کوچک تبدیل می‌شوند.

این قطعات براساس خصوصیات چگالی و مکانیسم ‌‌های هیدرولیک در 3 لایه تفکیک می‌شوند؛ اول، قطعات سبک نظیر پلاستیک‌ها، دوم اکسید سرب و سولفات‌ها و سوم لایه سنگین صفحات سربی و اتصال دهنده‌هاست.

پس از مراحل تفکیک ، لایه آلی مورد تفکیک بیشتری قرار می‌گیرد و پسماند‌‌های پلی‌پروپیلن (مواد آلی سبک) و جداکننده‌ها و ابونیت (مواد آلی سنگین) از هم جدا می‌شوند سپس مواد آلی سبک به منظور زدودن باقیمانده اکسید‌‌های سرب شستشو می‌یابند و به قطعات کوچک برای مصارف آینده آسیاب می‌شوند ولی ابونیت و جداگرها به همان شکل انبار می‌شوند.

اگر شکستن مکانیکی باتری‌ها به هر دلیلی امکان‌پذیر نباشد، روش ایمن آماده ‌سازی آن برای ذوب شامل سوراخ کردن و تخلیه الکترولیت و تصفیه آن، جدا کردن صفحات و جداگر‌‌های باتری با اره دوار با استفاده از تجهیزات حفاظتی، فرستادن صفحات و شبکه‌ها همراه با قسمت بالای باتری به ذوب‌کننده و بازگشت باتری به کارخانه سازنده برای مصرف مجدد آنها صورت می‌گیرد.

در مرحله دوم احیای سرب صورت می‌گیرد و در مرحله سوم سرب تصفیه می‌شود. در این مرحله در صورتی که عملیات یک کارگاه ذوب تنها محدود به ترکیب  احیا باشد ، آنچه تولید می‌کند به عنوان سرب سخت یا آنتیموانی شناخته می‌شود که اگر هدف یک کارگاه تولید سرب خالص باشد، شمش سرب خام باید یک مرحله تصفیه را نیز با هدف فرآیند تصفیه و زدودن تقریبا همه مس،‌ آنتیموان، آرسنیک و قلع متحمل شود.

کنوانسیون بازل‌

کنوانسیون بازل یکی از کنوانسیون‌‌های بین‌المللی زیست‌محیطی است که دولت جمهوری اسلامی ایران نیز متعهد به اجرای آن است. بر این اساس، حمل و نقل برون‌مرزی باتری‌‌های سربی اسیدی فرسوده و واردات و صادرات آ‌نها به هر کشور عضو کنوانسیون بازل به عنوان یکی از پسماند‌‌های خطرناک مشمول این کنوانسیون مبتنی بر مفاد آن انجام می‌گیرد و این امر منوط به وجود مدیریت صحیح زیست ‌محیطی این‌گونه پسماند در کشور و تایید این مدیریت توسط مرجع ذی‌صلاح آن کشور و به تبع آن ارائه مجوز از سوی آن مرجع است لذا واردات خودسرانه این باتری‌ها بدون کسب مجوز از مراجع ذی‌صلاح کشور محل ورود امری غیرقانونی است.

کنوانسیون بازل همچنین طی تدوین دستورالعمل‌‌های فنی درخصوص مدیریت صحیح زیست ‌محیطی پسماندها، دیدگاه‌ها و راهنمایی‌‌های مفیدی را درخصوص ایجاد یا ارتقای مدیریت پسماند‌‌های خطرناک در کشور‌‌های عضو  ارائه می‌کند.

باتری‌های سربی اسیدی مجموعه‌هایی کوچک برای ذخیره انرژی از طریق استفاده کنترل‌شده از واکنش‌های شیمیایی هستند.

براساس تحقیقات صورت گرفته از سوی دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط ‌زیست، این‌گونه باتری‌ها به دلیل غیرقابل بازگشت بودن واکنش‌های شیمیایی دارای دوره عمری مشخص هستند و پس از رسیدن به انتهای دوره عمری خود، با وجود محتوای فلزی بالا بویژه سرب، غیراستفاده و فرسوده و در گروه پسماند‌های ویژه تقسیم‌بندی می‌شوند.

تحقیقات نشان می‌دهد ‌بازیافت آنها و وارد کردن فلزاتی نظیر سرب، قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن حاصل از بازیافت آنها به چرخه صنعت امری اقتصادی است ولی به دلیل وجود خطرات مواد مختلف موجود در ساختار آنها بویژه فلزات سنگین، رعایت اصول بهداشتی و زیست‌ محیطی ، استفاده از فناوری‌های نوین در جمع‌آوری و مراحل پیش‌بازیافت و بازیافت آنها ابداع شده است.

کارشناسان معتقدند اجرای بازیافت زیست ‌محیطی و بهداشتی برای این پسماند‌ های ویژه در کشور نیازمند درنظرگیری راهبردها و خط‌ مشی ‌هایی است که بر اساس اولویت ‌های کشور تعیین و تعریف شده و باید در جهت تدوین چارچوبی قانونی برای جمع آوری، حمل‌ونقل و بازیافت باشد.

 باید توجه کرد که ایجاد سیستم جمع‌آوری تحت چارچوبی قانونی یکی از اولین مراحل مدیریت صحیح زیست محیطی باتری ‌های فرسوده است تا خطرات و اثرات زیست محیطی جانبی آنها به حداقل کاهش یابد.

باتری‌های سربی اسیدی‌

سرب یکی از فلزات گروه چهارم و ردیف ششم جدول تناوبی با ظرفیت 2 و 4 است که آلیاژ آن با فلزات مختلف نظیر آنتیموان، قلع، آرسنیک و برلیم کاربرد‌های وسیع در صنعت دارد که یکی از مصارف این فلز کاربرد آن در ساخت باتری‌های سربی اسیدی است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌این باتری‌ها از طریق انجام همزمان چندین واکنش شیمیایی، انرژی الکتریکی لازم را برای سیستم‌های خارجی فراهم می‌کنند. هنگامی‌که یک باتری بتدریج تخلیه می‌شود، غلظت اسید سولفوریک و به تبع آن سرعت واکنش‌ها کاهش می‌یابد.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آّب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست، باتری‌ها می‌توانند به دفعات شارژ و مجدد بهره‌برداری شوند، ولی شارژ و تخلیه مکرر آنها موجب می‌شود صفحات آنها که از جنس اکسید سرب هستند ، بتدریج به سولفات سرب آلوده شوند که موجب کاهش و بالاخره توقف واکنش‌ها می‌شود.

بعلاوه لایه‌ای نیز شامل سولفات سرب ، اکسید سرب و سرب فلزی در کف باتری انباشته می‌شود که در این هنگام باتری دیگر قابلیت شارژ شدن را از دست داده و به بالاترین حد آلودگی رسیده است، این باتری دیگر فرسوده است و کارایی لازم را ندارد و برای بازیافت آماده است.

باتری‌ها دارای محتوای فلزی بالا بخصوص مقدار زیادی سرب هستند که لازم است همراه با دیگر فلزات موجود در آنها نظیر قلع، آنتیموان، آرسنیک و مواد آلی نظیر پلی‌پروپیلن مورد بازیافت قرار گرفته و مجدد وارد چرخه صنعت شوند.

این فرآیند به دلیل وجود فلزات سنگین، اسید سولفوریک و انواع پلاستیک‌ها در صورت اعمال نشدن کنترل مناسب می‌توانند برای محیط‌زیست و سلامت بشر خطرناک و عوارض زیست محیطی جبران‌ناپذیری را به دنبال داشته باشند.

متاسفانه بر اساس گزارش‌های موجود، در بسیاری از موارد دیده شده است که بازیافت این باتری‌ها در کشور به روش سنتی صورت می‌گیرد و کارگران و دست‌اندرکاران این امر فاقد هرگونه آگاهی از خطرات بهداشتی و زیست محیطی و تجهیزات و ملزومات ایمنی مربوط هستند.

امروزه انواع فناوری‌های نوین و روش‌های مناسب بهداشتی و زیست محیطی در انجام فرآیند بازیافت باتری‌های سربی اسیدی فرسوده بویژه استحصال سرب از آنها که عمده‌ترین ماده حاصل از بازیافت این باتری‌هاست، ابداع شده که اثرات زیست محیطی را به حداقل می‌رساند.

باتری‌های فرسوده منابع تامین سرب‌

هم‌اکنون بازیافت باتری‌های سربی فرسوده به 2 شیوه سنتی و اصولی در کشور صورت می‌گیرد و کارشناسان معتقدند روش‌های اصولی نیز باید با به‌کارگیری فناوری‌های نوین و اصول زیست محیطی ارتقا یابند.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهد امروزه حدود 60 درصد کل تولید سرب تصفیه شده از معادن سرب تامین و 40 درصد باقیمانده از بازیافت قراضه‌‌ها و سرباره‌های باتری‌های فرسوده حاصل می‌شود که این مساله در سراسر دنیا یکی از منابع مهم دستیابی به سرب خالص است.

بازیافت‌کنندگان سنتی معمولا در کنار اوراقچی‌های حرفه‌ای خودروها مستقر هستند و همراه با آنها به بازیافت باتری‌های سرب اسیدی می‌پردازند و مانند کل فعالیت اوراقچی‌ها حجم دریافتی بازیافت‌کنندگان سنتی قابل پیش‌بینی نیست.

بر اساس تحقیقات دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست که براساس تجزیه و تحلیل کارشناسی از مستندات داخلی و خارجی با در نظرگیری قوانین و مقررات موجود کشور شامل قانون مدیریت پسماند و کنوانسیون بازل در خصوص حمل‌ونقل برون مرزی پسماند‌های خطرناک و امحای آنها صورت گرفته، عملکرد بازیافت‌کنندگان سنتی فاقد ماهیت صنعتی است و در بخش شکستن باتری‌ها و ذوب شبکه‌های سربی عملا متکی به نیروی کارگری، بدون هیچ‌گونه آموزش، تجربه و حتی سرمایه است. باتری‌ها به وسیله نیروی کارگری و با پتک و چکش خرد و اجزای آن تفکیک می‌شود.

براساس بررسی‌‌های صورت گرفته، محتویات درونی شبکه‌ها و مواد فعال خارج و سپس باقیمانده مواد از روی شبکه‌ها زدوده و همراه با رسوب ته باتری که عمدتا مرکب از سولفات سرب، اکسید سرب و سرب فلزی است، وارد زباله‌‌های عادی می‌شوند.

هرچه مقدار سرمایه این بازیافت‌کنندگان کمتر باشد، لوازم و تجهیزات کمتری مورد استفاده قرار می‌گیرد و ابعاد محل بازیافت نیز تحت‌ تاثیر میزان همین سرمایه است.

تحقیقات نشان می‌دهد ، کیفیت سرب استحصالی ترکیبی از سرب خالص، اکسید سرب ، آنتیموان و ناخالصی ‌‌های سولفاتی ، کلسیمی ، آهنی و مسی است که در مجموع سرب با خلوص 92 تا 95 درصد را حاصل می‌کنند ، در کارگاه‌‌های سنتی بازیافت امکانات آموزشی و ایمنی حداقل است و کارکنان آنها از خطرات بالقوه سرب آگاهی کافی ندارند، از این‌رو تعلیم و آموزش این کارکنان نیز بسیار ضروری است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ‌در بعضی کارخانجات بازیافت به روش‌‌های اصولی‌تر و با رعایت بیشتر اصول زیست ‌محیطی صورت می‌گیرد و سربی با درجه خلوص 99/99 درصد حاصل می‌شود. سیستم‌‌های یکپارچه تهویه و تصفیه غبار ناشی از عملیات شکستن و دیگر فرآیند‌‌های مربوط موجب ممانعت از آلودگی محیط ‌زیست و استفاده از محتوای بالای غبار سرب می‌شود.

فناوری‌‌های روز دنیا این امکان را می‌دهد که با بهره‌گیری از مبدل کالدو، توانایی استفاده از هرگونه ماده حاوی سرب محقق شود و قادر است حتی باتری‌ها را با تمام محتویات اعم از شبکه‌ها، مواد فعال، ‌پوسته و بدنه و جداکننده‌ها بازیافت کند.

همچنین بر این اساس می‌توان باتری‌‌های نو را در ازای دریافت باتری فرسوده به بهای مصوب فروخت و در غیر این صورت مصرف‌کننده را موظف به پرداخت مبلغی بیشتر کرد. تحقیقات نشان می‌دهد این سیاست بازگشت باتری‌‌های فرسوده به کارخانجات تولید باتری را فراهم می‌آورد.

بازیافت باتری‌ها

براساس دستورالعمل‌‌های فنی کنوانسیون بازل، فرآیند بازیافت متشکل از 3 مرحله شکستن باتری‌ها، احیای سرب و تصفیه سرب است. در فرآیند مدرن شکستن باتری‌‌های فرسوده، تماس انسان معمولا تا حد امکان کاهش یافته است و این باتری‌ها به وسیله صفحات خودکار دریافت و به سمت دستگاه خردکننده آنها تحت آسیاب چکشی یا دیگر مکانیسم‌‌های خردکننده به قطعات کوچک تبدیل می‌شوند.

این قطعات براساس خصوصیات چگالی و مکانیسم ‌‌های هیدرولیک در 3 لایه تفکیک می‌شوند؛ اول، قطعات سبک نظیر پلاستیک‌ها، دوم اکسید سرب و سولفات‌ها و سوم لایه سنگین صفحات سربی و اتصال دهنده‌هاست.

پس از مراحل تفکیک ، لایه آلی مورد تفکیک بیشتری قرار می‌گیرد و پسماند‌‌های پلی‌پروپیلن (مواد آلی سبک) و جداکننده‌ها و ابونیت (مواد آلی سنگین) از هم جدا می‌شوند سپس مواد آلی سبک به منظور زدودن باقیمانده اکسید‌‌های سرب شستشو می‌یابند و به قطعات کوچک برای مصارف آینده آسیاب می‌شوند ولی ابونیت و جداگرها به همان شکل انبار می‌شوند.

اگر شکستن مکانیکی باتری‌ها به هر دلیلی امکان‌پذیر نباشد، روش ایمن آماده ‌سازی آن برای ذوب شامل سوراخ کردن و تخلیه الکترولیت و تصفیه آن، جدا کردن صفحات و جداگر‌‌های باتری با اره دوار با استفاده از تجهیزات حفاظتی، فرستادن صفحات و شبکه‌ها همراه با قسمت بالای باتری به ذوب‌کننده و بازگشت باتری به کارخانه سازنده برای مصرف مجدد آنها صورت می‌گیرد.

در مرحله دوم احیای سرب صورت می‌گیرد و در مرحله سوم سرب تصفیه می‌شود. در این مرحله در صورتی که عملیات یک کارگاه ذوب تنها محدود به ترکیب  احیا باشد ، آنچه تولید می‌کند به عنوان سرب سخت یا آنتیموانی شناخته می‌شود که اگر هدف یک کارگاه تولید سرب خالص باشد، شمش سرب خام باید یک مرحله تصفیه را نیز با هدف فرآیند تصفیه و زدودن تقریبا همه مس،‌ آنتیموان، آرسنیک و قلع متحمل شود.

کنوانسیون بازل‌

کنوانسیون بازل یکی از کنوانسیون‌‌های بین‌المللی زیست‌محیطی است که دولت جمهوری اسلامی ایران نیز متعهد به اجرای آن است. بر این اساس، حمل و نقل برون‌مرزی باتری‌‌های سربی اسیدی فرسوده و واردات و صادرات آ‌نها به هر کشور عضو کنوانسیون بازل به عنوان یکی از پسماند‌‌های خطرناک مشمول این کنوانسیون مبتنی بر مفاد آن انجام می‌گیرد و این امر منوط به وجود مدیریت صحیح زیست ‌محیطی این‌گونه پسماند در کشور و تایید این مدیریت توسط مرجع ذی‌صلاح آن کشور و به تبع آن ارائه مجوز از سوی آن مرجع است لذا واردات خودسرانه این باتری‌ها بدون کسب مجوز از مراجع ذی‌صلاح کشور محل ورود امری غیرقانونی است.

کنوانسیون بازل همچنین طی تدوین دستورالعمل‌‌های فنی درخصوص مدیریت صحیح زیست ‌محیطی پسماندها، دیدگاه‌ها و راهنمایی‌‌های مفیدی را درخصوص ایجاد یا ارتقای مدیریت پسماند‌‌های خطرناک در کشور‌‌های عضو  ارائه می‌کند.

مقدمه :

انسان و بسیاری از موجودات به شیوه های مختلف زباله تولید می کنند که تولید زباله بطور چشمگیری رو به افزایش است این افزایش و تولید موجب بحرانهایی در زمینه محیط زیست گردیده است که حیات موجودات کره زمین را بامشکلات جدی روبرو ساخته است . تولید آلاینده های مختلف زباله که هرروز برتعداد وتنوع آنها افزوده میشود سبب شده که ضمن خسارت به منابع اصلی ( آب ، خاک ، هوا ) با مقادیر زیاد مواد زاید به اشکال جامد ، نیمه جامد ، مایع و گاز مواجه شده ایم و این بدان معناست که بشر به دست خود عرصه زندگی را برخود و سایر موجودات تنگ نموده است

استفاده از چهل و هشت هزار ماده شیمیایی در زندگانی روزمره که تاکنون تنها خاصیت سرطان زایی پانصد نوع آن به اثبات رسیده نوعی تهدید جدی برای محیط زیست وسلامت انسان به شماره میرود.

براساس مطالعه WHO عدم توجه به جمع آوری ودفع مواد زائد میتواند 32 مشکل زیست محیطی بوجود آورد . افراد جامعه باید بدین باور برسند که علاوه بر رعایت موازین بهداشت فردی ملزم به حفظ بهداشت محیط پیرامون خود نیز هستند زیرا درصورت عدم رعایت این موضوع سلامت آنها و سلامت سایر افراد جامعه در مخاطره خواهدافتاد یکی از موارد مهم در زمینه حفظ و ارتقای سلامت افراد و جامعه دفع زباله ومواد زاید صحیح است که متأسفانه درخیلی از مناطق شهری و روستایی بدلیل روشهای نامطلوب جمع آوری زباله، محیط زندگی وسلامت افراد در معرض آلودگی وخطر قرار دارد.

تعریف زباله : بطور معمول به کلیه مواد زاید جامد (فسادپذیر و فسادناپذیر) گفته میشود که درمنازل ، مراکز تهیه وتوزیع وفروش مواد غذایی ، مؤسسات صنعتی وتجاری وکشاورزی و بیمارستانها ومراکز درمانی تولید میشود.

خطرات بهداشتی زباله :

عدم کنترل زباله های شهری وروستایی بعلت مواد آلوده کننده وفساد پذیر و نیز رطوبت وحرارت مناسب پناهگاهی مناسب برای انواع حشرات و جوندگان موذی میباشد. همواره توده های زباله از عوامل اصلی ومولد بسیاری از بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات و سایر بیماریهای واگیر دار وغیرواگیردار بوده است .

پراکندگی مواد زاید خانگی وصنعتی وتجاری وانتشار زباله های بیمارستانی ازیک سو و تداوم گرما و طولانی شدن زمان برداشت زباله از معابر و اماکن عمومی از سوی دیگر از جمله عوامل مساعد کننده برای تکثیر ورشد سریع بسیاری از باکتریها و انگلها و موجودات و جوندگان موذی میباشد.

مگس با انتقال فیزیکی بسیاری از باکتریها و انگلها نظیر تراخم – اسهالهای مهلک و عفونی و بیماریهای قارچی ومسمومیت غذایی و ... باعث بیمارشدن انسان میگردند.

باکنترل و دفع صحیح بهداشتی زباله حدود 90 درصد از مگسها ، حدود 65 درصد از موشها را میتوان تحت کنترل درآورد.

ترکیبات زباله :

 برای عملیات جمع آوری ، نگهداری ، حمل ونقل ، دفع بهداشتی و بازیافت از تجزیه و تحلیل مواد تشکیل دهنده زباله استفاده میشود.

از لحاظ ترکیبات فیزیکی زباله ، زباله تشکیل شده از 1- پس مانده مواد غذایی 2- کاغذ و مقوا 3- پلاستیک و لاستیک 4- پارچه 5- چرم 6- مواد زاید باغ 7- چوب 8- شیشه 9- قوطی های فلزی 10- اشیای بی ارزش ساختمانی ( آجر وسنگ و گچ و... ) 11- خاک و خاشاک 12- استخوان

ترکیبات شیمیایی زباله: ترکیبات فرمولی موادتشکیل دهنده زباله رابرسی میکند همانندمیزان کربن – هیدروژن – اکسیژن-ازت-سولفور-PH ورطوبت

اصول جمع آوری وحمل زباله :

تقریبا 80 درصد از هزینه های مربوط به زباله ها هزینه جمع آوری زباله میباشد از این لحاظ هزینه های سنگینی بر شهرداریها وسازمانها ی وابسته به جمع آوری و دفع زباله ها میگردد.

میزان سرانه زباله درمناطق شهری ایران 658 گرم در روز و درمناطق روستایی بین 220 تا 340 گرم در روز برای هر نفر میباشد و بطور متوسط 240 کیلوگرم درسال برای هرنفر درنظر گرفته میشود.

مواد زباله ای باید پس از تولید دریک محل مناسب با توجه به شرایط بهداشتی و رعایت نکات بهداشتی مراحل عملیاتی در سریعترین زمان ممکن جمع آوری حمل ونقل دفع گردد که بهترین روش ، جمع آوری مستقیم از درب منازل و انتقال به محل دفع میباشند ( دفن یا روشهای دیگر)

درمراحل نگهداری وجمع آوری نقش آموزش وهمکاری متقابل بین تولید کنندگان زباله و پرسنل خدمات شهری در افزایش راندمان عملیات بسیار مؤثر است .

تولید کنندگان زباله باید آگاهی کافی ازاینکه زباله ها را در ظروف مناسب از لحاظ جنس و ظرفیت ( حجم) وزمان تحویل به کارگران خدمات شهرداری داشته باشند.

درهنگام نگهداری زباله ها درمنازل ومحل تولید از ظروف پلاستیکی درب دار یا فلزی ضد زنگ با مقطح دایره ای ونیز استفاده از کیسه پلاستیکی زباله برای حفظ نظافت محیط زیست استفاده شود. بهترین روش جمع آوری زباله ها بطور روزانه است که در کنترل وجلوگیری از رشد و پرورش مگس مؤثر میباشد و بهترین زمان جمع آوری درساعاتی از شبانه روز که شهر خلوت بوده و ترافیکی وجود ندارد صورت گیرد .

انواع روشهای انتقال زباله :

1- استفاده از کامیون زباله کش اتوماتیک

2- استفاده از کامیونهای معمولی بزرگ زباله کش

3- استفاده از وانت

4- استفاده از کانتینرها

5- استفاده از گاری

6- استفاده از قطار و کشتی

تقسیم بندی زباله ها براساس مبداء تولید :

1- زباله های خانگی ( تجاری )

2- زباله های بیمارستانی

3- زباله های رادیواکتیو

4- زباله های شیمیایی

5- زباله های بیولوژیکی

6- مواد زاید قابل اشتعال

انواع روشهای دفع زباله :

1- دفن بهداشتی زباله ها

2- سوزاندن زباله ها

3- کمپوست کردن ( تهیه کود از زباله )

4- تلنبار کردن

5- دفع در رودخانه ، دریا

6- غیره

دفن بهداشتی زباله ها :

 روش خاصی است که براساس آن زباله ها را طوری در درون خاک مدفون میکنند که لایه بندی و پوشش دادن به آنها هیچ زیانی به محیط زیست ، موجودات دیگر و انسان نرساند. در روشهای دفن بهداشتی مشکلات زیست محیطی از قبیل بو ، دود و آلودگی خاک و آبهای سطحی وزیر زمینی وجود ندارد برای اجرای دفن بهداشتی مراحل زیر صورت میگیرد : براساس قوانین و دستورالعملهای حفاظت محیط زیست

1- انتخاب محل دفن

2- آماده سازی محل دفن

3- جلوگیری از کنترل آلودگی آبهای زیرزمینی و سطحی در منطقه دفن

مزایای روش دفن بهداشتی :

1- اقتصادی ترین روش میباشد البته درصورتی که زمین به مقدار کافی ومناسب باشد.

2- سرمایه گذاری اولیه آن درمقایسه باسایر مواد دفع بهداشتی زباله کمتر است .

3- برای دفع نهایی زباله نیاز به مراحل ومکمل بعدی ندارد .

4- نیاز به جداسازی مواد ندارد .

5- از زمین دفن برای ایجاد فضای سبز ، پارک ، ... پس از انجام تخلیه و پرشدن ظرفیت محل میتوان استفاده کرد.

معایب روش دفن بهداشتی :

1- برای جوامع پرتراکم زمین مورد نظر درفاصله مناسب در دسترس نیست .

2- گاهی اوقات در اثر بی توجهی مسئولین مربوطه زباله ها بصورت تلنبار تبدیل میشود.

3- بدلیل ایجاد نشت از محل دفن ساختمان سازی مقدورنمیباشد ( به صرفه نیست ) .

4- دراثر تولید گاز متان ونشت شیرابه وتولید گاز Co2 ایجاد خطر انفجار و بالارفتن سختی آبهای زیر زمینی وآلوده شدن آنها میگردد.

سوزاندن زباله :

سوزاندن وتبدیل مواد زاید جامد ( زباله ) به خاکستر و گاز باعث کاهش حجم زیاد زباله گردیده بطوری که اگر بصورت اساسی و با زباله سوزهای مدرن کار سوزاندن زباله صورت گیرد میتواند 80 تا90 درصد از حجم زباله را کاهش دهد.

این روش یک روش اساسی دردفع زباله های بیمارستانی وبرخی مواد زاید خطرناک مطرح میباشد.

هنگامی میتوان نتیجه خوبی از سوزاندن زباله ها گرفت که درهنگام سوختن زباله 1- کار با احتراق کامل صورت گیرد. 2- هیچ گونه آلودگی در محیط اعم از اتمسفر خاک آب و ... بوجود نیاورد 3- از دستگاههای مخصوص زباله سوز استفاده کنیم .

دستگاه زباله سوز ویژه مراکز درمانی وبیمارستانی :

برطبق قوانین جاری کشور سوزاندن زباله ها با دستگاه زباله سوز برای هر بیمارستان از وظایف ضروری میباشد که مدیریت بیمارستان ملزم به انجام آن است دفع سریع زباله های بیمارستانی و مراکز درمانی بعلت جرمهای میکربی و عوامل بیماریزایی ومواد زاید آزمایشگاهی ، پاتولوژیکی ، زواید شیمیایی و دارویی و فضولات سمی دارای اهمیت بهداشتی خاص است .

برای حذف پس مانده ناشی از سوختن مواد زاید باید در محل مناسبی دفن بهداشتی صورت گیرد برای جلوگیری از خروج گازهای سمی وخطرناک ذرات گرد و غبار با استفاده از تجهیزات ویژه تصفیه گازهای متصاعد شده را انجام میدهند.

محاسن :

1- محو سریع زباله دراماکن تولید آن

2- نیاز به زمین کمتری در ارتباط با روش دفن بهداشتی دارد.

3- مواد خاکستر بجا مانده از نظر بیولوژیکی مخاطره انگیز نبوده و قابل دفن هستند .

4- وضعیت آب و هوا و تغییرات جوی اثر مهمی در فرآیند ندارد .

معایب :

1- سرمایه گذاری اولیه بالا

2- موضوع آلودگی هوا درصورت رعایت نکردن اصول زباله سوزی

3- از خود خاکستر ومواد پس مانده بجای میگذارد که نیاز به دفن دارد.

4- احتیاج به پرسنل کارآزموده و مجرب دارد .

5- هزینه نگهداری وتعمیرات دستگاهها بالاست

6- برای دفع نهایی مواد زاید خطرناک ازجمله مواد رادیواکتیو ومواد قابل انفجار روش مناسبی نیست .

در استاني مانند استان گيلان با محيط زيست حساس و شکنندهاش که داراي مناطق و اکوسيستمهاي مختلف و ويژه اي مانند مناطق حفاظت شده، منابع آبي مهم مانند رودخانه ها، مناطق ساحلي و تالابي مانند تالاب بين المللي انزلي مي باشد، مشکل و معضل زباله بدليل عدم وضعيت مطلوب در زمينه مديريت مواد زائد جامد اثرات زيانبار و مخرب خود را بيش از پيش نشان داده است. با توجه به اينکه در حدود نيمي از جمعيت استان گيلان در مناطق روستايي ساکن بوده و اين جمعيت در حال افزايش مي باشد، نبود مديريت اصولي و صحيح مواد زائد در مناطق روستايي و دهياري ها در سطح استان مشکل ساز بوده و باعث بوجود آمدن مشکلاتي شده است که امروزه شاهد آن مي باشيم .تخليه و رهاسازي زباله هاي روستايي اقصي نقاط استان گيلان در مناطق مختلفي از جمله مجاورت مناطق مسکوني، در کنار امکانات بهداشتي و درماني مانند مراکز بهداشت، در کنار يا داخل رودخانه هاي استان و مشکلات عديده ديگر. پارک جنگلي سراوان يکي ديگر از مناطقي است که عليرغم ارزش حياتي، اکوتوريستي و اکوسيستمي حاکم بر فضاي آن متاسفانه حدود 20 سال است که بالادست اين پارک محل دفن زباله هاي 13 شهر و تعداد زيادي از روستاهاي گيلان شده که بوي زننده ناشي از روان شدن شيرابه هاي اين زباله ها در بستر رودخانه سياهرود مشام گردشگران را آزرده و رودخانه را مسموم کرده است. همچنين به دليل تماس با ريشه درختان نادر و کهن سفيد پلت، بلوط و توسکا و... اين گونه هاي زيبا و ارزشمند را منقرض نموده و در حال خشکاندن است.علاوه بر اين روستا کچا که در نزديکي محل دفن زباله ها قرار دارد از اين آلودگي بسيار متضرر شده که نمونه هاي آن عدم وجود آب آشاميدني مناسب، بروز بيماريهاي عفوني و غير قابل کشت شدن زمينهاي کشاورزي و... است. گفتني است شيرابه هاي حاصل از انباشت زباله باعث آلودگي آبهاي زير زميني بعد وسيعتر از منطقه سراوان رشت را تحت الشعاع قرار مي دهد.بنابراين با توجه به اين وضعيت نامساعد بايستي هر چه سريعتربا برقراري سيستم مديريتي و ايجاد روشهاي مطالعه شده و دقيق در جهت جمع آوري و حمل و نقل و دفع نهايي اينگونه مواد گامهاي اساسي برداشته شود.در اين راستا يک کارشناسان محيط زيست نسبت به آثار مخرب زيست محيطي و تهديدکننده تخليه زباله ها در حاشيه رودخانه ها و اراضي ساحلي درياي خزر در گيلان هشدار داد. "آسان باقرزاده" در گفت وگويي با ايرنا اظهارداشت: بررسي هايي که درخصوص زباله هاي 30شهر استان گيلان از سوي کارشناسان محيط زيست اين استان انجام شده است، نشان مي دهد که 80درصد زباله هاي شهري استان گيلان در حاشيه رودخانه ها تخليه مي شوند. وي که رياست دفترمحيط زيست وکيفيت منابع آب شرکت سهامي آب منطقه اي گيلان را نيز برعهده دارد، تصريح کرد: تخليه زباله ها در حاشيه رودخانه ها ضمن تهديد سلامت عمومي، آلودگي منابع آبي را نيز بدنبال دارد و در طبيعت شکننده اين استان يک فاجعه زيست محيطي محسوب مي شود. اين کارشناسان محيط زيست افزود: متاسفانه به رغم جمع آوري روزانه زباله شهري از جلوي در منازل، مردم نيز عادت کرده اند که زباله هاي خود را در حاشيه خيابان يا رودخانه ها رها کنند. وي خاطر نشان کرد: اين مطالعات نشان مي دهد 80درصد زباله ها در حوزه مطالعاتي، توسط شهرهاي رشت و انزلي توليد مي شوند. به گفته باقرزاده در زمان حاضر روزانه 560تن زباله در شهر رشت توليد مي شود. به گفته وي 798تن زباله در روز در حوزه آبخيز تالاب انزلي توليد مي شود و يکصد تن زباله شهر انزلي نيز روزانه در مجاورت اين تالاب بين المللي دفن مي شود. باقر زاده گفت: روزانه 15تن زباله در مجاورت رودخانه خالکايي ماسال دفن مي شود و محل انباشت موقت زباله هاي صومعه سرا در مجاورت رودخانه ماسوله در نظر گرفته شده است که 15تن در روز دراين محل دپو مي شود و ساير شهرهاي گيلان نيز وضعيت مشابهي دارند. وي افزود: هفت دهم زباله هاي بيمارستاني عفوني هستند و همراه زباله هاي شهري دفن مي شوند و تعدادي مطب و کلينيک خصوصي هم وجود دارند که هيچگونه مديريتي در جمع آوري و انهدام زباله عفوني آنهاصورت نمي گيرد و اين زباله ها همراه زباله ها شهري دفن مي شوند. وي يادآورشد: زباله هاي صنعتي استان نيز فاقد جايگاه مشخص و مديريت است و اين زباله هاي نيز همراه زباله هاي شهري دور ريخته مي شوند. باقرزاده، بر ضرورت بالا بردن فرهنگ زيست محيطي از طريق برنامه هاي آموزشي با همکاري گروههاي مردمي غيردولتي به منظور مقابله با تخريب هاي زيست محيطي تاکيد کرد. رودخانه هاي گيلان در گذشته محل زيست و زايشگاه انواع ماهيان بويژه ماهي سفيد، سوف، سيم و ديگر آبزيان بودند که بازي هاي انواع ماهيان نقره اي رنگ در داخل آب هاي زلال رودخانه ها نشاط و طراوت خاصي به مردم اين مناطق مي بخشيد. تمامي شهرهاي استان گيلان در حاشيه رودخانه ها بنا شده اند و آب بسياري از اين رودخانه ها در گذشته به منظور مصرف شرب نياز به تصفيه نداشت ولي امروزه به علت بوي متعفن آزاردهنده ناشي از آلاينده ها عبور از کنار اين رودخانه ها نيز آزاردهنده و مشمئزکننده شده است. کارشناسان اجراي برنامه هاي آموزشي در تمام سطوح سني،احداث مرکز جمع آوري زباله هاي مناطق شهري و روستايي، بهره مندي از گروه هاي مدني و مشارکت مردمي و انتخاب روش و مکان مناسب براي دفع اصولي زباله از قبيل کارخانه کمپوست يا روش دفن فوکوکا را به عنوان مديريت بهينه زباله ها پيشنهاد مي کنند.رئيس اداره کل محيط زيست گيلان با تاکيد بر اهميت مديريت زباله هاي مناطق روستايي گفت: بخش بزرگي از مواد زائد مربوط به روستاهاست که از طريق رودخانه ها به درياي خزر مي ريزد براي همين ما سعي مي کنيم با همکاري دستگاههاي مختلف، کارشناسان و NGO ها، برنامه هاي آموزشي مختلف را در مناطق روستايي پياده کنيم. مهندس کامران زلفي نژاد، نقش گشت ويژه و گارد محيط زيست را بسيار مثبت دانست و خاطرنشان کرد: فعاليت اين بخش تاکنون نمود بسيار خوبي داشته و مردم هم همکاري قابل قبولي داشتند.

                              کنترل آلودگی آب در اماکن دفن زباله

برای تعیین عمق دفن بهداشتی زباله، باید محل حفره ها و فاصله آن با سطح آب زیرزمینی و شیب زمین تسطیح شده مدنظر قرار گیرد. این مطالعات را می توان در منطقه موردنظر با حفر چاههای آزمایشی انجام داد.

محل حفره ها و بالاترین سطح سفره آب زیرزمینی در طرح ریزی یک محل دفن از بیشترین اهمیت برخوردار است. کف زمین پر شده از زباله، باید به مراتب بالاتر از سطح سفره آب های زیرزمینی باشد. ضرورتاً خاک موجود بین این فاصله، حفاظت آبهای زیرزمینی را تضمین خواهد کرد.

بهترین راه حل کنترل و جلوگیری از آلودگی ناشی از انتشار شیرابه زباله، ممانعت از توسعه و انتشار آن به آبهای زیرزمینی است.

کنترل نشت شیرابه زباله در زمین های مرطوب عملاً و بطور اصولی امکانپذیر نیست. بنابراین موازین کنترل کمی و کیفی منابع آب های سطحی و زیرزمینی، باید در انتخاب محل و طراحی عملیات دفن مورد توجه خاص واقع شود. بدین منظور ابتدا از میزان منابع آب موجود به عنوان پایه طراحی و سیستم های کنترل نشت استفاده می شود.

میزان جاری شدن آب در سطح زمین، میزان تبخیر، توپوگرافی منطقه و نوع موادی که قرار است دفن شود، نمودار میزان نشت است در هر صورت محاسبه مقدار نشت و تبخیر کلی، پس از تکمیل ظرفیت حوزه، دقیقاً انجام می گیرد که این کار به مطالعه توازن آب و تدوین یک برنامه منسجم نیاز دارد.

عامل مهم دیگر، نوع خاکی است که برای پوشش زباله به کار می رود. قابلیت نفوذپذیری چنین خاکی بایستی کم بوده و انقباض و انبساط آن در برابر رطوبت و خشکی در حداقل باشد.

مقدار آب روان در سطح زمین، به شدت بارندگی و طول زمان آن بستگی دارد. در این زمینه قابلیت نفوذپذیری خاک پوششی، شیب سطحی (2 تا 4 درصد و برای شیب های جانبی 30 درصد)، کیفیت و شرایط خاک، درصد رطوبت و مقدار و نوع پوشش گیاهی اهمیت ویژه ای دارد.

به تجربه ثابت شده که اگر لایه بندی و دفن زباله های معمولی خانگی با مخلوطی از خاک رس و گل و لای انجام گیرد، تا عمق چندین متر و بیشتر خطر بارزی برای آبهای زیرزمینی بوجود نمی آید. شرط اساسی این کار، کنترل نزولات جوی و زهکشی اصولی آبهای سطحی و زیرزمینی اطراف محل دفن است.

ایجاد سدبندی و یک حفاظ 3 متری خاک همراه با مصالح مطمئن تر، برای جلوگیری از نفوذ نزولات جوی و سایر آبهای سطحی به منطقه دفن بسیار موثر است. در این زمینه توجه به نوع خاک و میزان بارندگی از اهمیت خاصی برخوردار است.

اگر زباله مستقیماً در روی سفره آب های زیرزمینی دفن شود، آب های زیرزمینی بطور جدی آلوده خواهند شد. این آلودگی ، اساساً از شستشوی زباله در اثر تماس با آب یا پساب نفوذی بوجود می آید مضافاً اینکه امکان ایجاد گازهایی مانند دی اکسیدکربن، متان، هیدروژن سولفوره، نیتروژن و آمونیاک را که در طول جریان تجزیه زباله تولید می شوند، فراهم می نماید.